O condado de Artois foi unha xurisdición feudal no norte do Reino de Francia. Limitaba ao norte co condado de Flandres, ao leste cos condados de Flandres e Hainaut, ao oeste polo paso de Calais e ao sur pola Picardía. Corresponde á maior parte do actual departamento do Pas de Calais. A súa capital foi Arras e as principais cidades Avesnes, Hesdin, Bapaume, Saint-Pol-sur-Ternoise, Aubigny, Béthune, Lens, Aire e Saint-Omer. O país é unha chaira.

Historia Artois foi un condado carolinxio, cuxos condes non se coñecen. O último foi supostamente Adalelmo, cuxo segundo fillo (nado arredor de 970) sería a orixe dos señores de Béthune. Balduíno II de Flandres conquistou Artois no 892. O conde Heriberto II de Vermandois ocupou Artois en 927, aínda que o país estivo disputado entre Arnulfo o Vello de Flandres e o conde de Vermandois e Arnulfo recuperouno en 932. Ao acceder ao trono de Flandres Arnulfo II o Mozo despois da morte do seu avó Arnulfo I en 965, o reino de Francia occidental tomou o control temporal do Artois, pero devolveuno a Flandres cando Arnulfo o Mozo alcanzou a maioría de idade. Permaneceu baixo o control de Flandres ata 1180.

Territorios gañados a Flandres (1180-1227) Cando o conde de Flandres Filipe de Alsacia casou a súa sobriña Isabel de Hainault, filla de Margarida e de Balduíno V de Hainaut, con Filipe Augusto de Francia (1180), cometeu o molesto erro de comprometer, como dote da raíña, unha parte significativa dos seus estados (Arràs, Saint-Omer, Aire, Hesdin )Léon Vanderkindere, La Formation territoriale des principautés belges au Moyen Âge, volum I, H. Lamertin, Brussel·les 1902.

Despois da morte de Filipe de Alsacia, o Tratado de Arras (outubro de 1191) confirmou que o condado de Flandres perdía, en beneficio de Filipe Augusto, todo o antigo condado de Boulogne, o antigo Ternois e o Pagus Atrebatensis, excepto Douai e a parte occidental de Ostrevant proxima adita vilaLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 187.. O rei recibiu o xuramento dos seus novos vasalos inmediatos de Boulogne e o TernoisLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 191..

Cara a finais de 1195, Filipe Augusto, por unha acta levantada en Vernon, recoñeceu a Balduíno IX de Flandres e VI de Hainaut o castelo de Mortagne e renunciou a toda pretensión sobre Douai e LécluseLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 193. A cambio, o conde abandonaba todos os dereitos que podía ter aos condados de Boulogne e Guînes e sobre o castelo de Oisy, o cal parece que implicou a renuncia aos castelos de CambraiLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 193-194..

Pero cando Ricardo Corazón de León do Reino de Inglaterra se enfrontou co rei de Francia, Balduíno non dubidou en tentar de novo a fortuna das armas e recuperar os territorios que posuíran os seus antecesores, e asinou en setembro de 1196 o Tratado de Rouen, renovado nos Andelys en 1197: os dous contratantes comprometéronse a non facer paz separada con Filipe Augusto. A maioría dos grandes de Flandres e Hainaut ratificaron estas convencións ás que tamén se adheriu o conde de Boulogne RexinaldoLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 194. que se queixaba dunha denegación de xustiza por parte do rei francés, e fixera homenaxe directamente ao conde de Flandres aliándose con el e o conde Balduíno II de Guînes, o que era unha clara violación do tratado de ArrasLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 194-195.. Balduíno de Flandres, pouco despois, cercou ArrasLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 195-196..

Distintas circunstancias levaron a Balduíno a negociar, e obtivo a paz de Péronne (2 de xaneiro de 1200) en condicións relativamente vantaxosas. Filipe Augusto abandonaba Saint-Omer, Aire, os feudos de Guînes, de Ardres, de Lillers, de Richebourg, de La Gorgue, así como unha terra que o procurador de Béthune tiña máis aló do foxo; confirmaba a renuncia relativa a Mortagne, engadindo que no caso de que o seu fillo Lois falecese sen herdeiro, todo Flandres na súa antiga extensión volvería a Balduíno sen obriga de compensación, salvo para o seu herdeiroLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 196-197. O rei mantiña Arras, Bapaume, Lens, Boulogne, Saint-Pol, Hesdin e Béthune, o que significa que a restitución feita a Péronne consistía só nunha banda de territorio bastante estreita, ao longo da fronteira, desde Béthune ata ao mar. Estas concesións eran o prezo do abandono da alianza inglesaLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 197.

En 1211, Xoana de Flandres, herdeira de Flandres e Fernando de Flandres, o seu marido, foron render homenaxe a Filipe Augusto, pero Lois VIII de Francia, debido a unha monstruosa perfidia, aproveitou a súa estadía en París para apoderarse de Aire e Saint-Omer, que o recente pacto, asinado en 1200, regresara a Flandres. Fernando e Xoana tiveron que ratificar esta usurpación; o Tratado de Pont-à-Vendin (25 de febreiro de 1212 ou 24 de febreiro de 1211) anulaba o Tratado de PéronneLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 199..

Ao ano seguinte, Filipe Augusto decidiu atacar Inglaterra e Fernando negouse a seguilo e pretendeu esixir a homenaxe do conde de Guînes Arnulfo II cuxo territorio invadiu e levou presa a súa muller Beatriz de Bourbourg a FlandresLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 199-200..

A alianza do Conde de Flandres e do Conde de Boulogne co rei Xoán sen Terra e co emperador Otón IV desfíxose traxicamente no campo de batalla de Bouvines (27 de xullo de 1214). Os franceses obtiveron a vitoria e Fernando foi levado en catividade a París Léon Vanderkindere, obra citada, páx. 200. (a un cárcere do Louvre). Rexinaldo I de Dammartin, prisioneiro como o conde de Flandres, foi encerrado en Péronne, onde morreu; Filipe Augusto desposuíuno do seu condado para llo dar ao seu propio fillo Filipe, que casara con Matilde (que foi Matilde II de Boulogne), filla de Ida e Rexinaldo. Fernando permaneceu en catividade durante doce anos e foi liberado da prisión só despois da morte de Lois VIII; asinou en abril de 1226 o tratado de Melun, que, ao comezo da rexencia de Branca de Castela, foi lixeiramente modificado. Foi entón, 6 de xaneiro de 1227, cando Fernando recuperou a liberdadeLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 200-201.. Este tratado consagraba definitivamente o abandono dos territorios flamengos que constituíran o condado de Artois; o silencio mesmo sobre estes territorios implicaba a desmembración definitiva, aínda que a responsabilidade inicial fora de Filipe de AlsaciaLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 201..

Condado feudal

Dinastía Capeta Lois VIII morreu o 8 de novembro de 1226, deixando no seu testamento o Artois como legado para o seu segundo fillo, Roberto, aínda un nenoLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 203.. Non foi ata 1237 cando Roberto recibiu efectivamente a terra de Artois do seu irmán Lois IX de Francia: Arras, Saint-Omer, Aire, Hesdin, Bapaume, Lens e as súas dependencias. Lois IX confirmara as disposicións do seu pai neste sentido, engadindo que Hesdin, Bapaume e Lens, que formaban a viuvez da súa nai Branca de Castela, non habían pasar a Roberto máis que á morte de Branca; pero esta sobreviviu ao seu fillo: Roberto de Artois morreu en Mansura (Exipto) en 1250 e a raíña nai non morreu ata 1252.

Artois pasou ao fillo de Roberto I, Roberto II de Artois. En 1297, o condado de Artois transformouse nun condado-paria. Roberto II morreu en Kortrijk en 1302. O condado foi disputado entón entre o seu neto Roberto III de Artois e a súa filla Mafalda de Artois, e o tribunal dos Pares acabou decidindo a favor da condesa Mafalda. Roberto III obtivo o señorío de Beaumont-le-Roger con título de condado. Condenado por producir documentos falsos, as súas terras foron requisadas; o seu fillo Xoán de Artois obtivo o condado de Eu vinte anos despois (1350). Esta rama extinguiuse en 1472.

Mafalda ou Matilda casou con Odón IV de Borgoña (conde palatino de Borgoña) e morreu en 1329, deixando unha xove Xoana II de Borgoña, que desde 1315 herdou o condado de Borgoña do seu irmán Roberto o Neno e que en Artois, sucedeu á súa nai (1329), á que sobreviviu só uns meses (1330)Léon Vanderkindere, obra citada, páx. 265-266.

Xenealoxía

Lois VIII de Francia │ ├─> San Lois de Francia │ │ │ └─>Dinastía Capeta │ ├─> Roberto I de Artois (1216-1250), conde de Artois │ x Matilde de Brabante │ │ │ ├─> Branca (1248-1302) │ │ x 1) Henrique I de Navarra │ │ x 2) Edmundo, conde de Lancaster │ │ │ └─> Roberto II (1250-1302), conde de Artois │ x 1) Amicia de Courtenay │ x 2) Inés de Dampierre │ x 3) Margarida de Hainaut │ │ │ ├─> Mafalda (1268-1329), condesa de Artois │ │ x Odón IV de Borgoña │ │ │ ├─> Filipe (1269-1298) │ │ x Branca da Bretaña │ │ │ │ │ ├─>Margarida (1285-1311) │ │ │ x Lois de Francia conde de Évreux (+1319) │ │ │ │ │ ├─> Roberto III de Artois (1287-1342), conde de Beaumont-le-Roger │ │ │ x Xoana de Valois (morta en 1363) │ │ │ │ │ │ │ ├─> Xoán de Artois (1321-1387), conde de Eu │ │ │ │ x Isabel de Melun │ │ │ │ │ │ │ │ │ ├─>Xoana (1353-1368) │ │ │ │ │ x Simón de Thouars, conde de Dreux │ │ │ │ │ │ │ │ │ ├─>Xoán (1355-1363) │ │ │ │ │ │ │ │ │ ├─> Roberto IV (1356-1387), conde de Eu │ │ │ │ │ │ │ │ │ ├─> Filipe de Artois (1358-1397), conde de Eu │ │ │ │ │ x María de Berry │ │ │ │ │ │ │ │ │ │ │ ├─> Carlos (1394-1472), conde de Eu │ │ │ │ │ │ x 1) Xoana de Saveuse │ │ │ │ │ │ x 2) Helena de Melun │ │ │ │ │ │ │ │ │ │ │ ├─>Filipe (1395-1397) │ │ │ │ │ │ │ │ │ │ │ ├─> Bona de Artois (1396-1425) │ │ │ │ │ │ x 1) Filipe de Borgoña (1389-1415), conde de Nevers e de Rethel │ │ │ │ │ │ x 2) Filipe o Bo, duque de Borgoña │ │ │ │ │ │ │ │ │ │ │ └─>Caterina (1397-1420) │ │ │ │ │ x Xoán de Borbón, señor de Carency │ │ │ │ │ │ │ │ │ ├─>Carlos (1359-1368) │ │ │ │ │ │ │ │ │ └─>Isabel (1361-1379) │ │ │ │ │ │ │ ├─>Xoana (1323-1324) │ │ │ │ │ │ │ ├─>Xaime (1325-despois de 1347) │ │ │ │ │ │ │ ├─>Roberto (1326-despois de 1347) │ │ │ │ │ │ │ └─>Carlos (1328-1385), conde de Pezenas │ │ │ x Xoana de Baucay │ │ │ │ │ │ │ └─>Lois (1362-1362) │ │ │ │ │ ├─>Isabel (1288-1344), monxa en Poissy │ │ │ │ │ ├─>Xoana (1289-despois de 1347) │ │ │ x Gastón I de Foix │ │ │ │ │ ├─>María (1291-1365) │ │ │ x Xoán de Dampierre, conde de Namur │ │ │ │ │ └─>Caterina (+1368) │ │ x Xoán II, conde de Ponthieu e de Aumale │ │ │ └─>Roberto (1271-1272) │ └─> Carlos I de Sicília │ └─> Casa de Anjou-Sicilia

Dinastía borgoñoa Xoana, casada co rei Filipe V de Francia, tivera unha filla do mesmo nome que, en 1318, casou con Odón IV, duque de Borgoña, e a este matrimonio, en 1330, á morte da nai de Xoana (III), pasou o Artois e o Franco-Condado. Eudes IV morreu en 1350. O seu neto, Filipe I de Borgoña (Filipe de Rouvre) casou en 1357 con Margarida III de Flandres, aínda nena neste momento, que quedou viúva en 1361Léon Vanderkindere, obra citada, páx. 266..

Oito anos despois, Margarida volveu casar con Filipe II de Borgoña, ao que o seu pai, o rei Xoán II de Francia, acababa de investir (6 de setembro de 1363) co Ducado de Borgoña, vacante pola morte de Filipe de RouvreLéon Vanderkindere, obra ciutada, páx. 266..

Artois e o Franco Condado, que este mesmo Filipe de Rouvre recibira da súa avoa Xoana (muller de Eudes IV de Borgoña), pasaron por herdanza á súa tía, Margarida, irmá de Xoana (III), filla de Filipe VLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 266. Esta Margarida era viúva nesa época de Lois I de Flandres (Lois de Crécy, morto en 1346) e foi condesa por dereito de 1361 á súa morte en 1382. Sucedeuna o seu fillo Lois de Mâle, que herdou o Artois e o Franco Condado. Así, Artois regresaba á casa de Flandres e incluía o señorío de Béthune, que lle fora incorporado por Filipe IV de Francia en 1311 e seguira os mesmos destinos que o condado.

Os condados de Boulogne, Guînes e Saint-Pol mantivéronse na esfera de influencia de Artois e, a excepción dos territorios que foron ocupados temporalmente polo Reino de Inglaterra, continuaron, con todo, os seus destinosLéon Vanderkindere, obra citada, páx. 267-268..