El Futhark antiguu ye la forma más antigua del alfabetu rúnicu, usáu pa escribir en protonórdicu poles tribus xermániques tantu nos dialectos escandinavos como nos dialectos xermánicos del periodu de migraciones xermániques ente los sieglos II y VIII, permaneciendo inscritu n'oxetos como xoyes, amuletos, ferramientes, armes y piedres rúniques.
N'Escandinavia, esta forma d'escritura evolucionó simplificándose al futhark nuevu nel sieglu XIII, ente que los anglosaxones y los frisones estendieron el futhark que terminó convirtiéndose nel futhorc al desenvolvese'l anglosaxón.
A diferencia del Futhark nuevu que permaneció n'usu hasta los tiempos modernos, el futhark antiguu foi escaecíu perdiéndose la capacidá de lleer les sos inscripciones, y nun foi hasta 1865 cuando'l llingüista noruegu Sophus Bugge consiguió descifralu.The article Forskning om runor och runstenar, de Mats Vänehem na web del muséu del condáu d'Estocolmu. thumb|300px|Les runes del futhark antiguu arrexuntaes nos trés grupos, llamaos ætt como los clanes escandinavos.
Alfabetu El futhark antiguu, qu'a semeyanza de la pallabra alfabetu debe'l so nome a los soníos de los nomes de les seis runes iniciales: F, O, Þ, A, R, y K, consta en 24 runes, xeneralmente entamaes en trés grupos o combinaciones d'ocho, llamaos aett como los clanes escandinavos. Na siguiente tabla preséntase cada runa cola so treslliteración llatina corriente, el so nome y la trescripción del so soníu AFI:Page, R.I. (2005) Runes, pages 8, 15, and 16. The British Museum Press ISBN 0-7141-8065-3 Runa 10px 10px 10px 7px 10px 10px 10px 8px Nome Fehu Uruz Thurisaz Ansuz Rayíu Kaunan Gebo Wunjo Treslliteración f u þ a r k g w Soníu AFI /f/ /u(ː)/ /θ/, /ð/ /a(ː)/ /r/ /k/ /g/ /w/ Unicode /ᚠ/ /ᚢ/ /ᚦ/ /ᚨ/ /ᚱ/ /ᚲ/ /ᚷ/ /ᚹ/ Runa 12px 10px 1px 12px 12px 8px 12px 9px Nome Haglaz Naudiz Isaz Jera Ihaz Pertho Algiz Sowilo Treslliteración h n i j ï (o æ) p z s Soníu AFI /h/ /n/ /i(ː)/ /j/ /æː/(?) /p/ /z/ /s/ Unicode /ᚺ/ /ᚾ/ /ᛁ/ /ᛃ/ /ᛇ/ /ᛈ/ /ᛉ/ /ᛊ/ Runa 11px 8px 11px 11px 8px 11px 12px 11px Nome Tiwaz Berkanan Ehwaz Mannaz Laguz Ingwaz Dagaz Othalan Treslliteración t b e m l ŋ d o Soníu AFI /t/ /b/ /e(ː)/ /m/ /l/ /ŋ/ /d/ /o(ː)/ Unicode /ᛏ/ /ᛒ/ /ᛖ/ /ᛗ/ /ᛚ/ /ᛜ/ /ᛞ/ /ᛟ/ þ equival a la trescripción fonética AFI . 10px trescríbese bien como ï o æ, y posiblemente representara tanto al diptongu como a un soníu vocálicu cerca de o .
La runa 10px que sonaba en protonórdicu como evolucionaría en nórdicu antiguu a , trelsliterándose como R. Los soníos de les demás treslliteraciones correspuenden al de la transcrípción IFA de cada lletra.
La primera secuenciación conocida d'una llista alfabética de runes ta datada alredor del añu 400 y atopóse na piedra rúnica de Kylver en Gotland, apaeciendo nel siguiente orde: [f]oþarkg[w]hnijpïzstbemlŋdo Atopáronse otros dos exemplos d'inscripciones antigües d'alfabetos en dos monedes, el bracteatu de Vadstena y el bracteatu de Vadstena (sieglu XI), nes que s'amuesa la división nos trés ætts, coles posiciones de los pares ï, p y o, d invertíes al respeutive de les de la piedra de Kylver, de la siguiente forma: fuþarkgw; hnijïpzs; tbemlŋod Nel bracteatu de Grumpan apaez una llista d'alredor del 500 idéntica a l'atopada nes otres monedes pero incompleta: fuþarkgw ... hnijïp(z) ... tbeml(ŋ)(o)d
Unicode Hai anguaño disponibles delles fontes true Type qu'afiguren les runes, como: Junicode, FreeMono y FreeRuneCode. Pa introducir les runes nun ordenador precísase una ferramienta nel tecláu. Esisten ferramientes de software llibre con tecles pa toles runes del futhark antiguu yá pa Microsoft Windows, gratuites y qu'opera con fontes Junicode, FreeMono y FreeRuneCode.Un enllaz d'ayuda http://es.fontriver.com/font/futhark_aoe/ y de les runes http://es.fontriver.com/font/rune/
Oríxenes Xeneralmente créese que'l futhark antiguu vien de los antiguos alfabetos itálicos, posiblemente tantu de les variantes del norte (alfabetos etruscu o réticu) como del alfabetu llatín mesmu. La teoría de que derivó del alfabetu griegu per aciu del contautu de los godos colos griegos bizantinos foi popular nel sieglu XIX, pero quedó refugada tres la datación de les inscripciones de Vimose qu'afitó que yeren del sieglu II, cuando los godos entraron en contautu cola cultura griega a a partir del empiezu del sieglu III. Ye más, l'alfabetu góticu, deriváu del griegu nel sieglu IV, tien namái dos lletres derivaes de les runes, 12px (de Jera) y 12px (d'Uruz).
La forma angular de les runes, presumiblemente una adautación a la incisión na madera y el metal, nun ye una innovación xermánica, sinón que ye una carauterística compartida con otros alfabetos antiguos, incluyendo los itálicos antiguos, como se comprueba al comparar por casu la inscripción llatina de Duenos) o la etrusca del yelmu de Negau (sieglu I e. C.), que presenta un nome xermánicu, Hariagastiz, y da testimoniu del tempranu contautu de los xermanoparlantes cola escritura alfabético. De forma asemeyada, la inscripción de Meldorf (d'alredor del añu 50) puede calificase d'un usu "proto-rúnicu" de los xermanoparlantes usando l'alfabetu llatín. Paez que les formes de les lletres del "alfabetu de Bolzano" del réticu encaxaríen particularmente bien.J. Gippert, The Development of Old Germanic Alphabets La inscripción de la llanza de Kovel, datada alredor del 200 avanza d'una peculiar variante goda d'escritura. El so testu tilarids de fechu paez más lletres itáliques antigües qu'alfabetu rúnicu, escrites de derecha a izquierda y con una T y una D más próximes a les llatines o les etrusques qu'a les de Bolzano o alfabetos rúnicos.
Les runes equivalentes a f, a, g, i, t, m y l nun presenten variación y acéptase llargamente que son idéntiques a les lletres itáliques antigües o llatines F, A, X, I, T, M y L. Tamién hai un ampliu consensu en que les runes correspondiente a u, r, k, h, s, b y o deriven de les lletres V, R, C, H, S, B y O.
Les runes d'orixe inciertu pue que fueren o bien creaciones orixinales o tresformamientos de les lletres llatines. Odenstedt suxer que s'adoptaron 22 lletres del alfabetu llatín clásicu (sieglu I, inorando la marxinal K) viniendo (þ de D, 10px de Y, 10px de Q, 5px de P, 10px de G, 10px de Z), y siendo les dos runes restantes (7px y 10px) innovaciones xermániques,Odenstedt (1990:163) pero hai discutiniu ente los espertos tocante al orixe d'ehwaz (¿de E?), naudiz (¿de N?), þ (¿de D o del réticu Θ?), y les runes wunjo (¿Q o P?), ihaz y algiz (¿dambes de les llatines Z o Y?), ingwaz (¿Q?) y dagaz.Odenstedt (1990:160ff.)
300px|thumb|Piedra Kylver. De les 24 runes del futhark clásicu afiguraes nes inscripciones del añu 400 (piedra rúnica de Kylver), iwaz, peordhHipótesis de Looijenga (1997) de que son variantes de berkanan y ingwazWestergaard (1981) postula l'apaición en Vimose 34 y Letcani 23, refugaes porjected por Odenstedt (1990:118) nun apaecen les primeres inscripciones del periodu 175 al 400, ente qu'ehwaz nesti periodu principalmente apaez con forma de pi (Π), la so forma de M (8px|) foi ganando prevalencia solo a partir del sieglu V. De forma asemeyada la runa con valor de s podía tener trés variantes de trazu del signu (8px|) o cuatro variantes del signu (8px) (y más raramente 5), y namái a partir del sieglu V les trés formes definitives fixéronse prevalentes.
Les runes carauerístiques de los sieglos VI y VIII tienden a tener namái trazos en tres direiciones: verticales o nos dos diagonales, ente que les inscripciones más antigües tamién amuesen trazos horizontales nel casu d'ehwaz mentáu enantes, y tamién nel casu de tiwaz, laguz, ingwaz y haglaz.
Datación y propósitu Xeneralmente envalórase que la datación de la creación del primer alfabetu rúnicu sería d'aproximao'l primer sieglu de nuesa dómina,Moltke (1976:54): "añu 0±100" les últimes estimaciones retrasaríenlo al sieglu II. La cuestión ye en cuántu envalorar el periodu indetermináu ente la creación del alfabetu y les inscripciones de Vimose datada nel añu 160. Si tanto iwaz como algiz realmente deriven de les llatines Y or Z, como suxer Odenstedt, el sieglu primero quedaría refugáu porque estes lletres nun s'introducieron nel alfabetu llatín hasta'l reináu d'Augustu.
Otros espertos conténtense con asumir el periodu indetermináu alredor del empiezu del sieglu II.Askeberg 1944:77, c.f. Odenstedt 1990:168 Pedersen (y con él Odenstedt) suxer que'l periodu de desenvolvimientu d'alredor d'un sieglu cuntando dende la so supuesta derivación de les formes de þ (6px|) y j (16px|) de les llatines D y G.
La invención de les lletres atribúise a una sola persona,Moltke 1976:53 o a un grupu de persones que taben en contautu cola cultura romana, quiciabes mercenarios nel exércitu romanu o mercaderes. Estes lletres tienen un propósitu inicial d'usase na escritura, pero hai otres opiniones que faen fincapié n'otros propósitos amás del práuticu como'l máxicu o recreativu, como graffitis.Bæksted (1952:134) Bæksted afirma que nel so estáu inicial, les runes yeren una escritura "artificial, recreativa, non necesariamente asonsañaba l'usu de les lletres llatines", al igual que los bracteatos xermánicos asonsañaben les monedes romanes, una opinión aceutada por Odenstedt por cuenta de la naturaleza primariu del cuerpu d'inscripciones antigües (sieglu II al IV).Odenstedt (1990:171)
Nomes de les runes Cada runa tenía un nome, escoyíu pa representar el soníu de la mesma runa. Los nomes de les runes del futhark antiguu nun s'atoparon nos rexistros históricos. Sicasí estos nomes en protonórdicu foron reconstruyíos lingüísticamente a partir de los nomes de les runes d'alfabetos posteriores que sí quedaron rexistraos nos poemes rúnicos y los nomes de les lletres rellacionaes del alfabetu góticu.
Los nomes de les runes tienen un nome que'l so primer fonema ye aquel al que representa la mesma lletra (principiu d'acrofonía), coles úniques esceiciones dingwaz y algiz. El soníu z del protoxermánicu que representa la runa algiz nunca apaez na inicial d'una pallabra en protonórdicu. Esti fonema foi alquiriendo un soníu paecíu al d'una r en protonórdicu, que de normal trescríbese como R, que finalmente se tresformaría nuna verdadera r n'islandés, dexando a esta runa como una lletra superflua. El casu dingwaz ye asemeyáu, el so soníu ng tampoco apaez na inicial de nenguna pallabra.
A pesar de ser llograos por reconstrucción llingüística, asúmese que la mayoría de los nomes de les runes del futhark antiguu son correutos con un altu grau de certidume porque concasen con nomes de coses y propios en góticu, anglosaxón y nórdicu antiguu. Estos nomes yeren d'oxetos tantu de la vida diaria como de la mitoloxía. Runa CCS Treslliteración AFI Nome protonórdicu Significáu14x30px|f ᚠf fehu"riqueza, ganáu"14x30px|o ᚢo ūruz"uro" (¿o ûram "agua/escoria"?) 14x30px|th,þ ᚦþ þurisaz"el xigante Jötunn"14x30px|a ᚨ/a(ː)/Ansuz"As (dios)"14x30px|r ᚱr raidō"acaballar, viaxe"14x30px|k ᚲk kaunan¿"úlcera" (o kenaz "antorcha")?14x30px|g ᚷg gebō"regalu"14x30px|w ᚹw wunjō"allegría"14x30px|h 14x30px|h ᚺ ᚻh hagalaz"xarazu"14x30px|n ᚾn naudiz"necesidá"14x30px|i ᛁi īsaz"xelu"14x30px|j ᛃj jēra-"añu, bon añu, collecha"14x30px|ï,ei ᛇï (or æ) (?)ī(h)waz/ei(h)waz"texu"14x30px|p ᛈp perþ-inciertu, quiciabes "peral".14x30px|z ᛉz algizinciertu, posiblemente "alce".14x30px|s 14x30px|s ᛊs sōwilō"Sol"14x30px|t ᛏt tīwaz/teiwaz"el dios Tiwaz"14x30px|b ᛒb berkanan"abeduriu"14x30px|y ᛖ /e(ː)/ehwaz"caballu"14x30px|m ᛗm mannaz"home"14x30px|l ᛚl laguz"agua, llagu" (o laukaz "puerru")14x30px|ŋ 14x30px|ŋ 16px|ŋ ᛜ ᛝŋ Ingwaz"El dios Ingwaz"14x30px|o ᛟ /o(ː)/ōþila-/ōþnala-"heriedu, finca, posesión"14x30px|d ᛞd dagaz"día"
Los nomes de les runes son tomaos de tres ámbitos: Relixón: Dios, y les deidaes Æsir, Jotun, Tiwaz, Ingwaz.
Naturaleza: Sol, día, xarazu, xelu, llagu, agua, abeduriu, texu, peral, alce, uro, espiga.
Redolada humana: home, riqueza/ganáu, caballu, facienda/heriedu, escoria, acaballar/viaxe, añu/collecha, regalu, allegría, necesidá, úlcera/enfermedá.