Tromsø () ye una ciudá y conceyu de la provincia de Troms, Noruega. Con ye la capital y mayor ciudá de Troms y de la rexón de Nord-Norge, la séptima de Noruega y la segunda de Laponia, tres Múrmansk, en Rusia.
El conceyu de Tromsø apigura una gran cantidá de distritos fuera de les llendes de la ciudá, y el so territoriu ta integráu per una parte continental y numberoses islles, delles d'elles despoblaes. Tromsø ye una ciudá cosmopolita y un importante centru comercial y cultural en Noruega, con importantes festivales a lo llargo de tol añu. Ye sede de la Universidá de Tromsø, qu'atrai una población flotante de dellos miles d'estudiantes, lo qu'amonta la población hasta una cifra de 75 000 persones en delles dómines del añu. Ye tamién sede episcopal de la Ilesia de Noruega.
La zona tuvo poblada por población xermánica y sami dende la Edá del Fierro. Tromsø adquirió cierta importancia rexonal na Edá Media al ser un nucleu relixosu de la Ilesia católica. Foi designada ciudá pol rei Cristián VII en 1794. El so desenvolvimientu inicial tuvo encontáu na pesca, que foi'l detonante de la so meteórica crecedera dende'l sieglu XIX. Ye la ciudá de más de 50 000 habitantes más boreal del mundu.
Etimoloxía Tromsø toma'l so nome de la islla de Tromsøyá, onde s'asitia'l centru de la ciudá. De fechu Tromsø ye equivalente a Tromsøyá, namái que nel primer casu úsase la terminación ø («isla» en danés) y nel segundu øyá («la isla» en noruegu). La etimoloxía del elementu Troms nun se sabe a ciencia cierta, y delles teoríes traten d'esplicala. Una d'elles sostién que Troms deriva del nórdicu antiguu straumr ("corriente"), que la so forma orixinal podría ser Strums. Este derivaría en Trums y darréu en Troms. Un fechu que paez sofitar esta teoría ye que munches islles y ríos noruegos tienen el nome Tromsa, qu'aparentemente tendría'l mesmu ortigen etimolóxicu.
Una segunda teoría sostién que la islla de Tromsøyá foi llamada nun principiu Lille Tromsøyá («Pequeña islla de Troms») n'oposición a »Store Tromsøyá («Gran Tromsøyá»), que sería'l nome orixinal de la vecina islla de Kvaløyá en referencia a un monte llamáu Tromma («el tambor»). El nome de dicha monte en llingua sami ye Rumbbučohkka, con idénticu significáu, y dizse que'l sitiu foi sagráu pa los sami dende tiempos precristianos.
El nome sami de Tromsøyá ye Romsa, que s'asume como un préstamu nórdicu. Sicasí hai una tercer teoría que suxer que'l nome de Tromsø deriva del nome sami, pero nun da una esplicación sobre'l significáu d'ésti.
Historia Restos arqueolóxicos suxeren que l'área tenía poblamientos humanos dende hai unos 9000 años. Na Edá del Fierro rescampla la presencia d'una comúnidad nórdica nel suroeste de la islla Kvaløyá, ente que la población sami habitaba les tierres del interior de los fiordos. La colonización de la islla Tromsøyá se remonta tamién con probabilidá a la Edá del Fierro.
Sitiu relixosu thumb|Fuerte (Skansen) de Tromsø, una fortificación medieval nel centru de la ciudá.Semeya: Karl Ragnar Gjertsen Cuando se constrúi la primer ilesia en 1252, yera la más septentrional del mundu. Esta foi llevantada por orde del rei Haakon IV y llamábase Sancta Maria juxta paganos, esto ye, «Santa María al llau de los paganos», pa enfatizar que la zona yera noruega. D'esa ilesia nun se caltién nada na actualidá, anque se cree que se trataba d'una senciella stavkirke. Suxirióse qu'una antigua madonna de la ilesia d'Elverhøy formaba parte nel pasáu de la ilesia de Santa María.
Posiblemente de la mesma dómina data'l fuerte de Tromsø, una fortificación de turba y piedra que sirvía pa protexer de los ataques de carelios y rusos.
Tromsø foi, dende la Edá Media hasta la Edá Moderna un pequeñu centru relixosu. Por cuenta de ello llegaba remando hasta Tromsø xente procedente d'una amplia zona xeográfica pa tomar parte nos servicios relixosos y coles mesmes comerciar. Pa pernoctar, habilitáronse cabañes nes cercaníes de la ilesia. D'esa manera Tromsø empezó a destacar na rexón como un llugar d'alcuentru.
Privilexu de ciudá En 1789 concluyó'l monopoliu comercial de Bergen, y la xente de la rexón de Nord-Norge pudo dende entós comerciar con quien quixera. Esi mesmu añu construyó la que güei ye la casa más antigua de Tromsø, Tollbua, una especie d'aduana dientro del fuerte que tenía como función alministrar los impuestos y aranceles del incipiente comerciu. Les ciudaes de Hammerfest y Vardø, tamién nel norte de Noruega, fueron fundaes esi mesmu añu; teníase la voluntá de desenvolver una tercer ciudá importante en Nord-Norge, pero surdieron conflictos nes candidatures: Gibostad, na islla de Senja (conceyu de Lenvik), y Gausvik y Kjøtta (dambos nel conceyu de Harstad). La eleición cayó finalmente en Tromsø, y el pobláu recibió'l privilexu de ciudá pol rei Cristián VII en 1794, con una población qu'entós yera de 80 habitantes. Tromsø foi designada sede episcopal en 1803.
Crecedera inicial thumb|Muséu de la Perspeutiva, orixinalmente construyíu pol comerciante Mack en 1838. Estilu Imperiu de Bergen. thumb|Tromsø nos alboreceres del sieglu XX. La ciudá tardó en crecer por cuenta de la participación de Noruega nes Guerres Napoleóniques. La ciudá foi atacada por buques británicos en 1812, pero na batalla de Pølsehavna la pequeña guarnición dano-noruega opunxo tal resistencia que los ingleses nun pudieron entrar a la ciudá, salvándose asina una importante reserva de ceberes nel fuerte de Tromsø. Nesta difícil dómina adquirió mayor importancia'l comerciu pomor ente Noruega y Rusia.
Los primeros buques de carga llegaron al océanu Árticu en 1820, y en 1850 Tromsø yera'l principal puertu noruegu del Árticu, superando a Hammerfest. La pesca sería fundamental pa la crecedera de la ciudá y el comerciu de pexe disparó esta crecedera dende 1820; el comerciu de Tromsø estender dende Arkhangelsk hasta Burdeos. Na década de 1820 Tromsø enllenárase de muelles y viviendes con grandes patios y xardinos. Les vieyes cabañes de la ilesia fueron treslladaes a una zona fuera del centru de la ciudá, y aquélla convirtióse nun barriu probe.
Establecimientu d'instituciones El Seminariu de Tromsø (darréu Escuela Cimera de Maestros y anguaño parte del Colexu Universitariu de Tromsø) treslladar dende Trondenes en 1848. El Muséu de Tromsø establecer en 1872. Los visitantes que llegaben a la ciudá nel sieglu XIX sorprender del grau educativu y de la cultura de Tromsø. Un visitante alemán llamar parir del Norte», y el poeta Bjørnstjerne Bjørnson escribió a la so esposa sobre Tromsø: «equí tou ye champaña y espectáculu»
Espediciones al Árticu thumb|Muséu Polar, inauguráu en 1978.Semeya de Lars Tiede. La pesca ártica, que s'estendía dende'l mar de Kara al este de Nueva Zembla hasta'l estrechu de Davis al oeste de Groenlandia ye'l reflexu de la capacidá de los marinos de Tromsø pa iguar les en situaciones de fríu estremo y participar n'esploraciones al traviés del océanu Árticu. Roald Amundsen, Umberto Nobile y Fridtjof Nansen agospiáronse delles vegaes en Tromsø. La ciudá tuvo nos güeyos del mundu ente 1926 y 1928, cuando se llevó a cabu la espedición de Amundsen y Nobile al Polu Norte.
Segunda Guerra Mundial Mientres la Segunda Guerra Mundial foi la capital del país por un periodu curtiu. Hasta ende llegó'l rei Haakon VII pa dirixir el gobiernu de la Noruega llibre y dende el so puertu abandonó'l país el 7 de xunu de 1940 pa dirixir la resistencia contra la ocupación de l'Alemaña Nazi. L'acorazáu alemán Tirpitz foi fundíu nes mariñes de Tromsø el 12 de payares de 1944. La guerra nun produció grandes estroces físiques na ciudá, pero esperimentó una situación dramática al recibir a numberosos refuxaos de Finnmark, una provincia afarada polos alemanes ante l'amenaza d'un ataque soviéticu.
Posguerra y actualidá Na dómina inicial de la posguerra, Tromsø pasó por una crisis económica. Al nun resultar estropiada, los recursos estatales enfocar n'otres ciudaes. La crecedera demográfica volvió disparase na década de 1960. En 1964 Tromsø fundir colos conceyos vecinos de Tromsøysund, Hillesøy y Ullsfjord, llogrando asina la so estensión actual y la cifra de 32 000 habitantes. La espansión posterior foi rápida; dende 1964 la ciudá dobló la so población y na actualidá cunta con aproximadamente 66 000 habitantes.
L'aeropuertu de Tromsø abrió en 1964, la universidá foi inaugurada en 1968 y abierta en 1972. L'Institutu Polar Noruegu inaugurar en 1998 y en 2005 el Teatru de Hålogaland. La universidá atraxo a munchos mozos que dan vida a la ciudá.
Xeografía thumb|La zona portuaria histórica, na isla Tromsøyá.Semeya: Karl Ragnar Gjertsen thumb|Tromsdalen, la parte de la ciudá en tierra firme. thumb|Pobláu na isla de Sommarøy.Semeya: Kjetil Ree El conceyu de Tromsø tien llendes marítimes con Lenvik nel suroeste y per tierra colinda con Balsfjord nel sur, Storfjord nel sureste, Lyngen nel este y Karlsøy nel nordeste. Tien un área de 2 557 km², lo que lo convierte nel terceru mayor de Noruega.
El centru de la ciudá alcontrar na parte oriental de Tromsøyá, una islla llana de 21 km². El puntu más eleváu de la islla ye'l cuetu Varden, al norte, con 159 msnm. Cerca del centru de la islla ta'l llagu Prestvannet, que foi represado en 1867 pa sirvir como fonte d'agua potable. La zona urbana cubre la mayor parte de la isla, pero hai una zona montiega que s'estiende en direición norte-sur. Na parte occidental de la islla hai una zona agropecuaria.
Al occidente del conceyu ta la islla Kvaløyá, coneutada con Tromsøyá al traviés de la Ponte Sandnessund, una ponte de 1220 m de llargor. Kvaløyá ye la quinta mayor islla de Noruega, y nella hai montes con elevaciones cimeres a los 1000 m. Una parte de la islla ye zona suburbana de Tromsø.
Amás forma parte del conceyu la islla Ringvassøy, la séptima más grande de Noruega. Tamién pertenez a Tromsø una parte de la islla Rebbenesøyá, amás d'un gran númberu d'islles menores, ente les cualos Sommarøy, Hillesøy, Vengsøy y Håkøyá tán poblaes. Nel noroeste de les llendes municipales hai un archipiélagu con una población bien escasa y esvalixada, por casu Sandøy (solo 3 habitantes) y Musvær (5). La islla Tussøy, nel suroeste, cuenta tamién con un puñáu d'habitantes.
Sommarøy y Hillesøy, nel suroeste del conceyu, cunten con una población pesquera de ca. de 300 habitantes nel so conxuntu, y una población agrícola, Brensholmen, con ca. 300 pobladores. Ersfjordbotn, Tromvik y Kvaløyvåxen son llocalidaes de cierta importancia en Kvaløyá. Tamién en Kvaløyá tán Kaldfjord y Eidkjosen, llocalidaes rurales que tán a puntu de ser absorbíes pola crecedera de la ciudá de Tromsø.
Amás de les islles habitaes, hai dellos cientos d'islles y castros ermos. El grupu de castros más esternu —nel noroeste— llámase Auvær. La islla Gåsvær, tamién al noroeste, nun tien población fixa, namái una pequeña capiya que s'usa mientres celebraciones relixoses nel branu. Risøy tenía una población mínima hasta va dellos años.
La parte de tierra firme del conceyu inclúi la península de Stuoranjarga, onde s'asitia una parte de la ciudá de Tromsø (la zona conocida como Tromsdalen). Al sur de la ciudá ta la zona conocida como Ramfjordnes, col pequeñu Fiordu Ramfjorden y la zona rural de Andersdal. Tamién en tierra firme, al norte de la ciudá, tán les llocalidaes rurales de Tønsvik, Vågnes y Skittenelv. El puntu más altu de la península ye'l Hamperokken (1404 m). Stuoranjarga llinda al este col fiordu Ullsfjord, en que la so oriella occidental tán los pueblos de Oldervik, Breivikeidet y Sjursnes. Al oriente del fiordu ta la península de Lyngen, coles llocalidaes rurales de Lakselvbukt, Olderbakken y Jøvik. Nes llendes municipales ente Tromsø y Lyngen tán los montes Lyngsalpan y el monte más altu de la provincia de Troms, el Jiehkkevárri (1833 m). Tamién pertenez al conceyu la parte nororiental de la península de Malang.
Clima