El castellanu mexicanu (o castellanu de Méxicu o español mexicanu) ye la variedá de dialeutos y sociolectos del idioma español falada nel territoriu mexicanu. Tamién sobresal el dialeutu del español propiu de la península de Yucatán, conocíu como español de Yucatán. Méxicu tien el mayor númberu de falantes d'español, llegando a devasar el doble de falantes qu'en cualquier país del mundu. L'español ye faláu por pocu más del 97 % de la población, na mayoría de los casos como llingua materna y n'otros como segunda llingua.ethnologue.com
Descripción Históricamente, la evolución del español mexicanu coincide col desenvolvimientu del idioma español nel Perú, Sevilla, Madrid, Bogotá y les grandes urbes estandarizantes de la dómina. La Ciudá de Méxicu foi mientres sieglos el centru d'unu de los dos grandes virreinatos de l'América colonial, el virreinatu de la Nueva España, que espandíase dende'l suroeste de Canadá, pasando pel centru de lo que son agora los Estaos Xuníos, nel norte, hasta Costa Rica, nel sur. Como resultáu del prominente papel de la Ciudá de Méxicu na alministración colonial al norte del ecuador, esta convirtióse nún de los centros hispanofalantes más importantes fuera d'España. Consecuentemente, como Lima dientro de l'Audiencia de Lima y les otres grandes ciudaes, la Ciudá de Méxicu tendió históricamente a exercer un efeutu estandarizador dientro de la so propia esfera d'influencia llingüística, la rexón central del país, un estáu de coses que se reflexa na agua de encomios al patrón de fala mexicana dada polos comentaristes de los sieglos XVII y XVIII. Sicasí, en Méxicu como n'otros países de fala hispana, esisten distintes variaciones y acentos con igual pesu ya importancia llingüística.
L'hispanista suecu Bertil Malmberg apunta que nel español de Méxicu les vocales tienden a perder fuercia, ente que les consonantes son siempres pronunciaes. Malmberg esplica ello pola influencia del complicáu sistema de consonantes de la llingua náhuatl al traviés de los falantes billingües y la toponimia de la rexón.
Variedaes del español en Méxicu
thumb|right|350px|Rexones dialeutales de Méxicu, acordies con Juan Miguel Lope Blanch. Nótese que ta división básicamente absuerbe'l bajío y el suroeste na variedá del altiplanu central, inda cuando son variedaes distintes fonéticamente.
El territoriu del Méxicu contemporaneu, nun ye coextensivo colo que podría ser llamáu español mexicanu. Por cuenta de diverses variaciones como nel casu de Yucatán con peculiaridaes úniques tantu nel so léxicu como na so pronunciación y entonación que la estremen de cualesquier otru español faláu en Méxicu y país hispanofalante. Señaláronse delles carauterístiques bien particulares y xenerales a cuasi toles versiones del español de Méxicu, tamién se refirió (anque non aportunáu en) qu'esisten delles peculiaridaes rexonal y social, qu'estacen l'español mexicanu en múltiples dialeutos. Les variedaes rexonales tienen delles traces que son bien específicos, y en dellos casos más que ser rexonales son comuñales por casu pueblos alloñaos o pequeñes rancherías con consideráu aislamientu onde se caltienen variedaes desaxeradamente peculiares, en comparanza coles mayoritaries; poblaciones d'orixe mestizu, pero de gran antigüedá, que fueron acastellanándose dende hai enforma tiempu y gradualmente; y lo que tenemos son islles llingüístiques onde se fala, variedaes de castellán bastante antiguu y rexonalizáu, que pueden ser como por casu dialeutos o fales con influencies bien fuertes de voces asturianes o estremeñes, como terminaciones n'o, en cuenta de n'o; por casu perru, en cuenta de perru; o pronunciar la h muda con soníu de j o h aspirada; tamién dicir puyí, en cuenta de perhí, prober por probe etc. Formes de falar l'español que s'aprendieron hai enforma tiempu y a lo llargo de los sieglos adquirieron carauterístiques fonolóxiques y léxiques bien particulares y bien fuertes, principalmente por influencia de les llingües indíxenes. Principalmente, esto asocedió, y subsiste güei día, nos estaos del centru del país, como'l Estáu de Méxicu onde la influencia fonolóxico y léxico nestes variedaes que sobreviven n'islles deber en gran parte a llingües orixinaries, cuantimás al náhuatl y al otomí-mazahua y el purépecha en Michoacán.
Ye común l'usu de gran cantidá de léxicu indíxena pa designar dellos elementos y según léxicu español antiguu con formes verbales y de conxugación tamién antigües, según anteponer o retardar prefixos o sufixos en llingua indíxena a les pallabres castellanes como nel Estáu de Méxicu. Pa los inmigrantes o turistes, munches vegaes resulta difícil entender la totalidá del discursu de los interlocutores paisanos. Delles macrovariedades son perfectamente estremables y la so estensión ye más o menos amplia, como los dialeutos emplegaos nel norte, sur y centru de Méxicu, na so forma xeneral, y na so forma particular, como'l casu de la península de Yucatán y en Ciudá de Méxicu, con variaciones graduales según sociolectos ya influencies d'otres rexones poles migraciones.
Variedaes xeográfiques
Fales del norte Esta variación del español mexicanu ye usada nel norte de Méxicu nos estaos de Baxa California, Baxa California Sur, Chihuahua, Sonora, Nuevo León, Sinaloa, Nayarit, Coahuila, Tamaulipas y en Durango. Estremar d'otres rexones de Méxicu principalmente na entonación (acentu) y contraición de les pallabres nes formes curties como se pronuncia y escríbese, según l'alcuentru de determinaes preposiciones colos artículos, calteniendo les mesmes conxugaciones que tien el mexicanu central con respectu al usu universal del pronome personal d'ustedes y tutéu, pa situaciones formales ya informales respeutivamente col seséu. Asina mesmu por una menor presencia d'americanismos o léxicu indíxena y una influencia notable del inglés principalmente nes zones fronterices con Estaos Xuníos. El so usu coloquial ye l'emplegu del llinguaxe, de dalguna forma nun contestu informal, familiar y distendíu, con vocablos carauterizaos pol so usu común.
Fales del Altiplanu Esta variación del español mexicanu ye la más popular y usada na so mayoría por tolos estaos de Méxicu, na so forma xeneral na Ciudá de Méxicu, Guanajuato, Zacatecas, Querétaro, Estáu de Méxicu, Hidalgo, Puebla, Tlaxcala, Morelos, Aguascalientes, Jalisco y San Luis Potosí; como tamién nos estaos costeños (Oaxaca, Guerrero, Colima y Michoacán), septentrionales (Chihuahua, Sonora, Nuevo León, Durango, Sinaloa y Coahuila) y meridionales (Chiapas, Tabasco y Campeche con Quintana Roo). Y en casos especiales con Veracruz y Yucatán. L'español central mexicanu ye'l más conocíu internacionalmente nel entretenimientu de les televisoras mexicanes, en representaciones internacionales con diversos modismos triviales, y la so pronunciación ye usada en cuasi tolos doblaxes al español n'América en xunto con una entonación peculiar.
Fales del sureste
Esta variación del español mexicanu ye usáu nel sur de Méxicu nos estaos de Chiapas, Campeche y Yucatán esisten diverses diferencies na entonación (acentu) y gramática (vos / tu). En delles rexones del sur el voseo ye productu de la influencia guatemaliana que la so variación del español caltién estos aspeutos gramaticales. El términu tutéu davezu significa tratar de tu o de vos, en contraposición a usté. Cuando s'usa'l tutéu como antónimu de voseo suel ser necesariu esclarialo. Comoquier, el vos convive col tu, debíu por ser mayoritariu, anque nun ye bien vistu'l voseo pronominal. El vos dende los tiempos coloniales consideróse en munches partes como una forma incorreuta nos países d'usu mistu o naquellos onde'l so usu nun ye común.
Fales costeñas Esta variación del español mexicanu que ye usáu nes árees costeres pacífiques de Tabasco, Oaxaca y Chiapas anque principalmente árees costeres de Veracruz ye coles mesmes distintivu siquier a nivel de la fala local, como'l qu'exhibe más traces fonétiques de la mariña que'l faláu nel restu de Méxicu. L'acentu costeño exhibe polo xeneral una idiosincrasia con traces bastante comunes a lo llargo de tola mariña, anque esisten llixeres diferencies rexonales y maneres de ser bien distintes a los de los habitantes del interior del país y estaos. Zones geo-sociolóxiques que definen a los habitantes de les mariñes y otres rexones cercanes o estremeres a los mesmos estaos.
Fonética y fonoloxía
+Les consonantes del español mexicanu Llabial Dental Alveolar Post-alveolar Palatal Velar Glotal Llabiu-velar Oclusiva p b, v t d c, qu g, gu cu gu, gü, hu Aproximanteb, v d i, hi, y g, gu u, hu gu, gü, hu Africada tl tz ch y y ~ Fricativa f c, s, z s, z x, ch j, g, x j, g, s, x ju ~ Nasal m, n n, m ñ, n n Llateral l Vibrante múltiple r, rr Vibrante simple r
Los siguientes son traces xenerales: Africaes: L'español mexicanu tien una consonante africada inesistente o inusual n'otros dialeutos, la consonante africada alveolar sorda representada pol dígrafu TZ, en nomes como Tzintzuntzan. Seséu: Como asocede en tolos dialeutos d'América, Canaries y de bona parte d'Andalucía, nun esiste diferencia na pronunciación de S, Z y les combinaciones CE y CI, siendo pronunciaes toes como una /s/. Anque esiste una diferencia alofónica, la [s] del español mexicanu ye laminodental o apicodental, ente que la [s] del centru y norte d'España ye apico-alveolar, que para oyíos mexicanos puede sonar asemeyada a una "sh" postpalatal inglesa. Yeísmu: De la mesma, nun s'estrema la pronunciación de Y y LL. Dambes son una fricativa palatal sonora o una aproximante palatal , como la Y del español estándar. X: El fechu que la lletra X represente los soníos [ks], [ɣs], [s], [x] y [ʃ] nel español mexicanu, induz una gran variabilidá o inestabilidá na pronunciación de diverses pallabres. Por casu, xilófono llega a pronunciase como [si'lofono], [xi'lofono] o entá [ʃi'lofono]; al igual que xenofobia llégase pronunciar como [kseno'foβia], [senu'foβia] o [xeno'foβia].
Los siguientes son traces que se dan principalmente en delles rexones y n'otres cuasi nun se dan: Asordamientu vocálicu: Nel español mexicanu (Centru, Mariña Atlántica y Mariña d'Oaxaca principalmente) esiste amenorgamientu de les vocales átones por asordamientu, como en trastes ['tɾ̥astəs]. Esti procesu ye más frecuente cuando una vocal ta en contautu col sónido , siendo la construcción [səs] el casu más frecuente d'amenorgamientu. Dempués síguenlu, n'orde descendente, les construcciones [təs], [pəs], [kəs], [dəs], [məs] y [nəs].Lope Blanch, Juan M. (1972) En redol a les vocales caedizas del español mexicanu, páxs.53 a 73, Estudios sobre l'español de Méxicu, editorial Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, Méxicu URL. Ye un exemplu del fenómenu apuntáu por Bertil Malmberg. Un casu bien interesante dar coles pallabres pesas, peces y pesos, que se pronuncien d'igual forma ['pesəs]. Según l'eruditu filólogu Rafael Lapesa, delles persones omiten tamién otres vocales (Exemplos, Cómo 'stás 'cómo estás', nec'sito 'necesito', palabr's 'palabras', much's gras's 'muchas gracias'). Dichu fenómenu sicasí, ye vistu como non estándar y per ende tien ciertu estigma social, a pesar de ser formes en que s'espresa gran parte de la población.