El metropolitanato de Gortina ( y ) fue una circunscripción eclesiástica de la Iglesia ortodoxa en Grecia. Se trataba de metropolitanato bizantino, sede metropolitana de la provincia eclesiástica de Creta dentro del patriarcado de Constantinopla. Fue suprimido de hecho en 1210 y transformado en la arquidiócesis de Creta de rito latino de la Iglesia católica. Fue restaurado en 1646 como metropolitanato ortodoxo de Creta, mientras que desde 1762 es también una arquidiócesis titular católica, como arquidiócesis de Gortina, que desde el 12 de enero de 1987 es sede vacante.

Territorio y organización El metropolitanato extendía su jurisdicción sobre los fieles de rito bizantino residentes en la ciudad de Gortina y alrededores en la isla de Creta.

La sede del metropolitanato se encontraba en la ciudad de Gortina. Sus restos arqueológicos se encuentran en el territorio del actual municipio de Gortina, cerca de la capital, en Agioi Deka (traducido: Santos Diez). El nombre de esta localidad se remonta a los diez mártires de Creta que sufrieron el martirio durante la persecución del emperador Decio.Martirologio Romano. Riformato a norma dei decreti del Concilio ecumenico Vaticano II e promulgato da papa Giovanni Paolo II, Ciudad del Vaticano, Libreria editrice vaticana, 2004, p. 961 (23 de diciembre). En Gortina se hallan las ruinas de la basílica de San Tito, destruida por los árabes en 824. La sede fue trasladada a Heraclión (también llamada Candia) en 961, en donde se construyó otra catedral llamada San Tito, que pasó a la Iglesia católica como catedral de la arquidiócesis latina de Creta en 1210 y fue destruida antes de mediados del .

El metropolitanato tenía como sufragánea a las diócesis de: Lappa, Sitía, Cnosos, Cidonia, Kísamos, Subrita, Ierápetra, Arcadia, Eleuterna, Kántanos y Quersoneso.

Historia Diócesis de Gortina El apóstol Pablo de Tarso visitó Creta hacia el año 64 durante su tercer viaje misionero estableciendo un grupo cristiano en la isla y dejando a Tito como su primer obispo.Según la tradición, Tito murió siendo obispo de Gortina. En Heraclión hay una iglesia bajo su advocación en la que se conservan sus reliquias desde 1966 (anteriormente estuvieron en Venecia, donde se trasladaron durante el dominio turco de la isla de Creta). Pablo le dirigió la Epístola a Tito.(1,5)La Parola - La Sacra Bibbia in italiano in Internet. Siguiendo lo expuesto en la Epístola a Tito la tradición cristiana atribuye la evangelización de la isla de Creta a san Tito. Así lo recordaba el Martirologio romano del 4 de enero: «In Creta natalis sancti Titi, qui, ab Apostolo Paulo Episcopus Cretensium ordinatus, et, post praedicationis officium fidelissime consummatum, finem beatum adeptus, in ea sepultus est Ecclesia, ubi a beato Apostolo dignus minister fuerat constitutus».Vetus Martyrologium Romanum, 4 de enero. En el martirologio reformado según los decretos del Concilio Vaticano II y promulgado por el papa Juan Pablo II en 2004, la memoria litúrgica de san Tito se unió a la del otro discípulo de Pablo, destinatario de las cartas pastorales, san Timoteo, el 26 de enero, al día siguiente de la fiesta de la Conversión de San Pablo.

Metropolitanato de Gortina El metropolitanato de Gortina, capital de la provincia romana de Creta, fue reconocido como tal en el Concilio de Nicea I en 325.

Existían varias sedes sufragáneas dependientes del metropolitano de Gortina. La lista más antigua de sufragáneas cretenses es la de las firmas de las actas del Concilio de Nicea II de 787, donde aparecen 11 obispos sufragáneos.(en francés) Jean Darrouzès, Listes épiscopales du concile de Nicée (787), en Revue des études byzantines, 33 (1975), p. 38. Una Notitia Episcopatuum del patriarcado de Constantinopla, que data del , informa la misma lista, con la excepción de las sedes de Iraclio (Hérakleion) y Fonice (Phoinix), sustituidas por las diócesis de Sitía y Ierápetra, manteniendo inalterado el número total de diócesis sufragáneas.(en francés) Jean Darrouzès, Notitiae episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae. Texte critique, introduction et notes, París, 1981, Notitia 3, p. 235, nnº 239-250.

El metropolitanato dependió del arzobispo primado de Tesalónica dentro de la Iglesia latina y en 535 pasó a ser una de las 12 arquidiócesis de Iliria. Por decisión del emperador iconoclasta León III en 733 Creta como parte de Ilírico Oriental pasó como metropolitanato de la jurisdicción del papa de Roma a la del patriarca de Constantinopla.

Destrucción de Gortina Desde la primera mitad del Creta fue invadida y ocupada por los árabes musulmanes, y la ciudad de Gortina fue destruida en 824. Durante el asedio de Gortina, el metropolitano Cirilo, venerado como santo por la Iglesia, fue asesinado. Su sucesor, Basilio II, al no poder residir en la isla, se refugió en Constantinopla y posteriormente fue trasladado al metropolitanato de Tesalónica. Se conoce un tercer metropolitano cretense durante el período árabe, Basilio III, quien participó en el Concilio de Constantinopla de 879, que rehabilitó al patriarca Focio. Se puede deducir que, aunque no pudo residir en Creta, el título metropolitano de Gortina también se le asignó durante la ocupación árabe. Con la destrucción de Gortina, los metropolitanos asumieron el título de «metropolitanos de Creta», lo cual, sin embargo, ya estaba documentado en el concilio de 787.(en francés) Darrouzès, Listes épiscopales du concile de Nicée…, p. 13. Los árabes suprimieron el metropolitanato de Gortina y los 11 obispados sufragáneos entonces existentes.

Traslado a Candia o Heraclión Creta fue recuperada por los bizantinos en 961, quienes restablecieron el metropolitanato de Gortina y sus 11 sedes sufragáneas. Poco después la sede metropolitana fue trasladada a Heraclión (llamada por los árabes Chandax o Candia), ciudad que fuera capital de la isla bajo dominio árabe, debido a que Gortina había sido completamente arruinada al ser ocupada por los árabes. Desde ese momento prevaleció el título de metropolitanato de Creta, construyéndose la Catedral de San Tito (santo patrono de la isla) en Chandax.

La Iglesia de Creta quedó dentro de la Iglesia ortodoxa luego de que el patriarca de Constantinopla y los legados del papa de Roma se excomulgaran mutuamente en el Cisma de Oriente el 16 y el 17 de julio de 1054.

Arquidiócesis latina de Creta

En 1206 Creta fue ocupada por la República de Génova y en 1211 por la República de Venecia. En 1213 los venecianos convirtieron las diócesis ortodoxas de Creta en diócesis católicas latinas dependientes del papa, erigiéndose la arquidiócesis metropolitana de Candia, por lo que el metropolitano ortodoxo debió refugiarse en Nicea. El patriarca de Constantinopla siguió designando metropolitanos para Creta durante el período de ocupación veneciana, pero siempre permanecieron fuera de la isla y con el título de presidentes de Creta.

Diócesis de Arcadia y Gortina A partir de 1645 los turcos otomanos fueron desplazando a los venecianos de Creta, finalizando con la ocupación de Candia en 1669. Desde entonces la arquidiócesis latina quedó vacante hasta 1874. Los otomanos permitieron el restablecimiento del metropolitanato ortodoxo en Creta, pero no en Gortina, sino que en Candia, pasando a ser la arquidiócesis de Creta el 28 de febrero de 1967.

El 16 de marzo de 1961 la diócesis de Arcadia cambió su nombre a Gortina y Arcadia, restableciéndose el antiguo nombre de Gortina, y el 25 de septiembre de 1962 fue elevada por el patriarca de Constantinopla al rango de sede metropolitana como metropolitanato de Gortina y Arcadia.(en inglés) Kiminas, The ecumenical patriarchate, p. 123.

Arquidiócesis titular católica Desde 1762 Gortina figura entre las sedes archiepiscopales titulares de la Iglesia católica como arquidiócesis de Gortina. Desde el 12 de enero de 1987 es sede vacante, cuyo nombramiento de un nuevo arzobispo ha sido evitado desde el Concilio Vaticano II en el marco del diálogo con la Iglesia ortodoxa.

Episcopologio El descubrimiento de un sinódico de la diócesis de Subrita ha contribuido a enriquecer la lista de metropolitanos cretenses del segundo período bizantino (siglos -).

Con sede en Gortina thumb|derecha|San Tito, primer obispo de Creta

San Tito † (después de 62) San Felipe † (circa 160)11 de abril: «Conmemoración de san Felipe, obispo de Gortina, en la isla de Creta, quien, en tiempos de los emperadores Marco Antonino Vero y Lucio Aurelio Cómodo, defendió con vigor la Iglesia que le fue confiada, tanto del odio de los paganos como de las trampas de las herejías.» Martirologio Romano. Riformato a norma dei decreti del Concilio ecumenico Vaticano II e promulgato da papa Giovanni Paolo II, Ciudad del Vaticano, Libreria editrice vaticana, 2004, p. 319. Dioscoro † San Cirillo I †Vetus Martyrologium Romanum, 9 de julio: «Gortynae, in Creta, sancti Cyrilli Episcopi, qui, in persecutione Decii, sub Lucio Praeside, flammis est injectus, et, cum ab igne, incensis vinculis, illaesus evasisset, ac stupore tanti miraculi a Judice dimissus esset, rursus ab eodem, pro instanti et alacri fidei praedicatione facta de Christo, comprehensus et capite plexus est.». En el martirologio reformado de acuerdo con los decretos del Concilio Vaticano II y promulgado por el papa Juan Pablo II en 2004, se eliminó el nombre de este santo. San Eumenio † Iconio † (mencionado en 431) Martirio † (antes de 449-después de 458) Teodoro † (antes de 536-después de 553)(en francés) Denis Feissel, Bulletin épigraphique, Revue des Etudes Grecques, tomo 124-2 (2011), p. 523 (nº 695). Vetranio † (segunda mitad del )Giulia Marsili, Il cantiere episcopale di età tardoantica: attività edilizia ed evangelizzazione nel Mediterraneo orientale, en: Quis est qui ligno pugnat? Missionari ed evangelizzazione nell’Europa tardoantica e medievale (secc. IV-XIII) – Quis est qui ligno pugnat? Missionaries and evangelization in Late Antique and Medieval Europe (4th – 13th centuries), Verona, 2016, pp. 214-215. Giovanni I † (mencionado en 598) Paolo † (antes de 655-después de 668)(en alemán) Paulos, Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, ed. online, nº 5765. Basilio I † (antes de 680-después de 692)(en francés) Raymond Janin, v. Basile I de Gortyne, Dictionnaire d'Histoire et de Géographie ecclésiastiques, vol. VI, París, 1932, col. 1136. San Pietro † (, o )(en alemán) Petros, Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, ed. online, nº 6097. San Andrea I † (antes de 712-4 de julio de 740 falleció)(en francés) S. Vailhé, v. André de Crète, Dictionnaire d'Histoire et de Géographie ecclésiastiques, vol. II, París, 1914, col. 1659-1661.(en alemán) Andreas, Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, ed. online, nº 362/corr. Elia I † (mencionado en 787)(en alemán) Elias, Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, ed. online, nº 1487. Giorgio † (fines del )Vitalien Laurent, Le corpus des sceaux de l'empire Byzantin, vol. V/3, París, 1972, nº 1753. Stefano † ( o )(en alemán) Stephanos, Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, ed. online, nº 6988. Teoctisto † (primera mitad del )(en alemán) Theoktistos, Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, ed. online, nº 8052,1/plus. San Cirillo II † (mencionado en 824 circa)(en alemán) Kyrillos II., Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, ed. online, nº 4206. Basilio II † (?-después de 843 nombrado metropolitano de Tesalónica)(en francés) Raymond Janin, vv. Basile II de Gortyne y Basile I de Thessalonique, Dictionnaire d'Histoire et de Géographie ecclésiastiques, vol. VI, París, 1932, col. 1136 y 1160.(en alemán) Basileios, Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, ed. online, nº 941. Basilio III † (mencionado en 879)(en francés) Raymond Janin, v. Basile III de Gortyne, Dictionnaire d'Histoire et de Géographie ecclésiastiques, vol. VI, París 1932, col. 1136-1137.

Con sede a Candia