thumb|upright=1.2|Detalle dos gravados rupestres de Alta. A arte rupestre de Alta (en noruegués: Helleristningene i Alta) atópase no municipio de Alta e arredores, no condado de Finnmark, no norte de Noruega. Desde que se descubriron os primeiros gravados en 1973, localizáronse máis de 6.000 gravados en varios sitios arredor de Alta. O sitio máis grande, en Jiepmaluokta, a uns 5 km de Alta, contén miles de gravados individuais e converteuse nun museo ao aire libre. Este sitio, xunto cos de Storsteines, Kåfjord, Amtmannsnes e Transfarelv, incluíuse na lista de Patrimonio da Humanidade da UNESCO o 3 de decembro de 1985. É o único sitio da prehistoria en Noruega declarado Patrimonio da Humanidade.

Os gravados clasificáronse en cinco grupos distintos polo profesor Knut Helskog, do Departamento de Ciencias Culturais da Universidade de Tromsø. Mediante a datación baseada na liña de costa, estimouse que os gravados máis antigos datan de arredor do 4200 a.C., mentres que as máis recentes son de arredor do 500 a.C. En 2010, o investigador Jan Magne Gjerde atrasou 1.000 anos a cronoloxía das fases máis antigas. A gran variedade de imaxes reflicte unha cultura de cazadores-recolectores capaz de controlar rebanos de renos, experta na construción de embarcacións e na pesca, e que practicaba rituais xamánicos que incluían o culto ao oso e a veneración doutros animais. En abril de 2014, o Centro de Arte Rupestre Patrimonio da Humanidade – Museo de Alta lanzou o sitio web "altarockart.no", un arquivo dixital que contén imaxes da arte rupestre de Alta. O arquivo alberga varios milleiros de imaxes e calcos e, no futuro, probablemente incluirá tamén outros tipos de material documental, como escaneados en 3D e artigos.

Contexto cultural e histórico Cando se realizaron os gravados, Noruega estaba habitada por cazadores-recolectores. Ao longo dos case 5.000 anos nos que os pobos do final da Idade da Pedra e do inicio da Idade dos Metais crearon estas obras, producíronse numerosos cambios culturais, incluíndo a adopción de ferramentas de metal e modificacións en eidos como a construción de embarcacións e as técnicas de pesca. Os gravados amosan unha gran variedade de imaxes e simbolismo relixioso. Non obstante, existen certos motivos principais presentes en todos os períodos, como o reno. Os gravados rupestres, especialmente os do período máis antigo, gardan unha grande similitude cos do noroeste de Rusia, o que suxire a existencia de contactos e, quizais, dun desenvolvemento cultural paralelo nunha ampla zona do extremo norte de Europa.

Os gravados rupestres de Alta realizáronse probablemente mediante o uso de cinceles de cuarcita golpeados con martelos feitos de rochas máis duras, atopáronse posibles exemplares destes cinceles na zona e están expostos no Museo de Alta. O emprego de cinceles de pedra parece ter continuado mesmo despois de que se comezasen a utilizar ferramentas de metal na rexión.

Debido ao rebote posglaciar, Escandinavia comezou a elevarse considerablemente sobre o nivel do mar tras o final da última glaciación. Aínda que este fenómeno segue a ser perceptible hoxe en día, crese que foi moito máis rápido, e probablemente visible mesmo durante a vida dunha persoa, no momento en que se crearon os gravados de Alta. Existen fortes indicios de que os gravados se situaban orixinalmente na mesma beira do mar e que eleváronse gradualmente ata a súa localización actual, varias decenas de metros terra adentro.

Descubrimento e restauración Os primeiros gravados descubríronse no outono de 1973 na zona de Jiepmaluokta (un nome en sami setentrional que significa "baía das focas"), a uns 4 quilómetros do centro urbano de Alta. Durante a década de 1970 descubríronse moitos máis gravados nos arredores de Alta, cunha densidade notablemente maior na zona de Jiepmaluokta (dos preto de 6000 gravados coñecidos na área, máis de 3000 atópanse alí). Na segunda metade da década de 1980 construíuse unha rede de pasarelas de madeira que sumaba uns 3 quilómetros na zona de Jiepmaluokta e, en 1991, o museo de Alta trasladouse desde a súa localización anterior no centro da vila ata o lugar onde se atopan os gravados rupestres. Aínda que se coñecen outros sitios arredor de Alta e se descobren novos gravados continuamente, só a localidade de Hjemmeluft forma parte do percorrido oficial do museo.

thumb|upright=1.2|O sitio de Patrimonio Mundial dos gravados rupestres de Alta. O edificio do museo á esquerda, os gravados sitúanse ao longo dos camiños entre o museo e a praia.

A maioría das rochas arredor de Alta están cubertas por unha capa mesta de musgo e liquen, unha vez descubertos os gravados, estas plantas retíranse coidadosamente e límpase a rocha para deixar á vista a extensión total das figuras. A continuación, documéntanse os gravados mediante diversas técnicas, sendo a máis habitual a aplicación de po de cuarzo nos sucos, para logo fotografalos e sometelos a tratamento dixital.

Centro de Arte Rupestre Patrimonio da Humanidade - Museo de Alta O Centro de Arte Rupestre Patrimonio da Humanidade - Museo de Alta alberga unha exposición de obxectos atopados na zona, que se cre relacionados coa cultura que realizou os gravados, documentación fotográfica das propias obras e mostras sobre a cultura saami, o fenómeno da aurora boreal e a historia da extracción de lousa na rexión. O museo recibiu o premio ao Museo Europeo do Ano en 1993.

Imaxes e interpretacións thumb|Un alce saltando.

Entre as posibles explicacións figuran o seu uso en rituais xamánicos, símbolos totémicos que denotaban a unidade tribal ou marcaban o territorio dunha tribo, unha especie de rexistro histórico de acontecementos importantes ou, mesmo, o simple pracer artístico. Dado que os gravados individuais presentan unha gran variedade de imaxes e realizáronse ao longo dun período de tempo extremadamente longo, resulta plausible que puidesen servir para calquera dos fins mencionados. A continuación enuméranse algúns dos tipos de imaxes máis comúns:

Animais Nas escenas gravadas represéntase unha ampla variedade de animais, entre eles, os renos son claramente predominantes e adoitan aparecer en grandes mandas que son, alternativamente, criadas e cazadas. As representacións de renos tras valados suxiren a práctica de grandes cacerías cooperativas destes animais. Outros animais que aparecen con frecuencia son os alces, diversas especies de aves e diferentes tipos de peixes. Os animais en estado de xestación represéntanse a miúdo coa cría visible no interior da nai. thumb|A representación máis antiga do mundo dun valado de caza de renos. A figura ten uns 7000 anos de antigüidade.

Os osos

Os osos parecen ter desempeñado un papel especial na cultura dos gravadores: ocupan un lugar destacado en moitos gravados e aparecen con frecuencia non só como animais de caza, senón tamén en posicións que suxiren que eran obxecto de adoración ou culto (o que resulta moi verosímil, dado que se coñecen cultos ao oso en moitas culturas antigas do noroeste de Rusia e na cultura ssami). Son de especial interese as pegadas que saen das goridas dos osos: a miúdo represéntanse con rastros que atravesan verticalmente a imaxe gravada e cruzan as liñas horizontais doutros animais. Isto levou algúns investigadores a especular que os osos poderían estar relacionados dalgún xeito cun culto ao máis alá (ou á morte en xeral), xa que as pegadas verticais parecen indicar a capacidade dos osos para transitar entre diferentes niveis ou planos do mundo. A representación de osos parece cesar arredor do ano 1700 a.C., isto podería indicar un cambio nas crenzas relixiosas nesa época.

Escenas de caza e pesca thumb|upright=1.2|Un xamán tocando a cabeza dun alce cun bastón rematado nunha cabeza de alce. É posible que o alce fose atrapado.

Moitas escenas con figuras humanas mostran cazadores axexando as súas presas. Tradicionalmente, estas escenas interpretáronse como parte de rituais de caza, con todo, os investigadores actuais tenden a favorecer explicacións máis complexas. Estas ven as representacións de diversas actividades de caza e pesca como símbolos de tribos individuais, e as interrelacións entre os diferentes gravados destas actividades como representacións simbólicas de relacións intertribais existentes ou desexadas. O uso de lanzas e de arcos e frechas é evidente desde o período máis antigo, o que indica que a cultura responsable destes gravados coñecía estas ferramentas desde unha etapa moi temperá. Do mesmo xeito, os pescadores aparecen representados case exclusivamente empregando liñas de pesca, o que suxire que os autores dos gravados coñecían métodos para fabricar anzós e utilizar carnada.

Resulta de especial interese a representación de embarcacións: aínda que as pequenas barcas de pesca aparecen xa nos debuxos máis antigos, as representacións posteriores mostran barcos cada vez maiores, algúns transportaban ata 30 persoas e contaban con decoracións elaboradas con formas animais na proa e na popa, que lembran ás veces as dos barcos viquingos. Este feito, sumado ao achado de gravados similares de grandes embarcacións en zonas costeiras do sur de Noruega, parece indicar a realización de viaxes de longa distancia ao longo da costa en ambas as direccións.

Escenas da vida cotiá e escenas rituais

Resulta especialmente difícil determinar o significado das escenas que mostran interaccións entre humanos, aquelas que aparentemente representan unha danza, a preparación de alimentos ou interaccións sexuais poderían estar a mostrar, en realidade, a celebración de rituais. Ademais, aínda que estes gravados representen episodios da vida cotiá, segue a ser un misterio por que se gravaron na rocha precisamente estas escenas. As representacións de sexualidade poderían estar vencelladas a rituais de fertilidade, mentres que as escenas de persoas cociñando e preparando alimentos poderían ter como fin garantir a abundancia de comida. Algunhas escenas mostran claramente diferentes posicións sociais dos individuos representados, o que se deduce polo uso de tocados singulares e pola posición destacada que ocupan quen os levan respecto ao resto do grupo, estas figuras interpretáronse, segundo as hipóteses, como sacerdotes, xamáns ou líderes tribais. Se a interpretación que identifica estas figuras destacadas como gobernantes é correcta, as escenas poderían representar tamén acontecementos de relevancia histórica, como a ascensión dun líder ao poder, matrimonios reais ou relacións diplomáticas entre tribos.

Símbolos xeométricos Entre os gravados máis enigmáticas figuran as imaxes de símbolos xeométricos, presentes sobre todo nas representacións máis antigas da zona. Algúns destes símbolos son formas circulares, ás veces rodeadas de franxas ou bordos, mentres que outros presentan complexos patróns de liñas horizontais e verticais. Aínda que se propuxeron diversas interpretacións para estes obxectos (por exemplo, os patróns de liñas interprétanse ás veces como redes de pesca ou ferramentas), a maioría destes símbolos seguen sen ter unha explicación clara.

Notas

Referencias

Véxase tamén

Bibliografía

Outros artigos Patrimonio da Humanidade en Noruega

Ligazóns externas Alta Museum website Rock Art of Alta UNESCO Collection on Google Arts and Culture Norway State of Environment webpage about the carvings The digital rockart archive - Altarockart.no

Categoría:Patrimonio da Humanidade en Noruega