miniatura|John B. Watson miniatura|249x249px|B.F. Skinner no Departamento de Psicoloxía de Harvard, ao redor de 1950 O condutismo ou behaviorismo, segundo John B. Watson, é o estudo experimental obxectivo e natural da conduta, que exclúe a conciencia e a introspección. Para Burrhus Frederic Skinner o condutismo é unha filosofía da ciencia da conduta. Skinner definiu varios aspectos esenciais do seu obxecto de estudo e, a diferenza de Watson, centrouse en describir as leis xerais que rexen a conduta. O obxecto de estudo da psicoloxía e a forma en como se concibe a conduta é entendida de diversos modos, en función do enfoque.
Pódense identificar máis de dez formas de condutismo, desde o proposto por Watson até os nosos días; pasando polo condutismo de Tolman, Hull e Skinner, o intercondutismo e a psicoloxía intercondutual de Kantor, o condutismo teleolóxico de Rachlin, empírico de Bijou, teórico de Staddon e biolóxico de Timberlake, o contextualismo funcional de Hayes, etc. As formas máis estritas de condutismo, que exclúen o estudo da conciencia, considéranse obsoletas desde os anos da década de 1950.
Jacob Robert Kantor define o condutismo como «unha renuncia ás doutrinas da alma, a mente e a conciencia», para ocuparse do «estudo dos organismos en interacción cos seus ambientes». En termos máis amplos, considérao como equivalente ao termo ciencia, dado que se ocupa da natureza a partir do «principio do comportamento». Desta maneira, ao igual que a química estuda o comportamento dos elementos e a substancia, a física estuda o comportamento da materia e as súas propiedades, ou a astronomía estuda o comportamento dos astros e galaxias, a psicoloxía estuda as interaccións entre os organismos e a súa contorna.
O desenvolvemento do condutismo privilexiou algúns enfoques por enriba doutros, que descendían directa ou indirectamente dos anteriores, pero finalmente foi o sistema de Skinner (1938) o que se impuxo dominante desde a década dos corenta.
Características principais Dentro do condutismo existen dous tipos de aprendizaxe fundamentais:
Condicionamento clásico: por unha parte, o condicionamento clásico é o proceso de aprendizaxe mediante o cal se asocia un estímulo inicial (por exemplo o cheiro a comida) que provoca no organismo unha resposta incondicionada regular e mensurable (por exemplo salivación), cun evento neutro (por exemplo un ruído dunha campá) que non provocaba respostas antes do condicionamento. Despois de varias presentacións en contigüidade espazo-temporal, o evento neutro adquire as funcións do estímulo inicial, provocando a mesma resposta que aquel. Así, a campá podería terminar evocando a salivación do organismo.
Condicionamento operante: Este proceso de aprendizaxe consiste na realización dunha acción en particular é seguida por algo desexable (o cal fai máis factible que a persoa ou animal repita a acción) ou por algo non desexable (o cal fai menos factible que se repita a acción). Por exemplo, un estudante que estuda durante varias horas porque anteriormente o estudo proporcionoulle satisfacción intelectual, notas altas ou eloxios dos seus pais. A súa aplicación é consecuencia do condicionamento operante.
En suma, «condutismo» constitúe unha maneira de estudar o psicolóxico, ou calquera fenómeno do mundo, desde a perspectiva dunha ciencia da conduta, sen mentalismo (atribucións dualistas extramateriais como a alma ou a mente). Os partidarios do condutismo sosteñen que non é reducionista porque non utiliza explicacións tomadas de disciplinas como a neuroloxía, a lóxica, a socioloxía ou o procesamento de datos. Con todo, desde a perspectiva do resto das teorías da psicoloxía, o condutismo cae nun reducionismo condutista, ao considerar que "todo é conduta" (a cognición, as emocións, etc.) e considerar o que non é conduta observable en laboratorio (por exemplo os códigos culturais, crenzas relixiosas, etc.) como irrelevante ou inexistente.
Isto non implica deixar de lado os procesos cognitivos, aínda que é unha malinterpretación común, senón consideralos como «propiedades da conduta en función». É dicir, comportamentos suxeitos ás mesmas leis que o comportamento manifesto que involucran respostas lingüísticas e sensoriais de tipo encuberto, as cales, para ser investigadas deben especificarse en termos do tipo de interacción, amplificarse mediante aparellos ou acudir ao autoinforme realizado polo individuo.
Existe tamén o denominado «metodolóxico», unha clase especial de condutismo que non se guía sobre a base das precedentes consideracións filosóficas nin teóricas, senón simplemente en función a criterios pragmáticos de abordaxe obxectiva da conduta como referente observable inmediato de fenómenos «internos». Este non é máis utilizado.
Historia
Antecedentes Os estudos darwinianos sobre a evolución das especies e os da fisioloxía experimental de fins do século XIX , auspiciaron, xunto coa filosofía materialista, a aparición de formas de pensamento máis avanzado con respecto ás ciencias humanas.
No ano 1879, Wundt creou o primeiro laboratorio de psicoloxía científica. Mediante a introspección, e un estudo histórico, logrou crear unha base a partir da cal abordar a psicoloxía desde un punto de vista condutual. Wundt, non obstante, é anterior á escola condutista, polo que non pertence a ela.
Orixe Esta corrente ten a súa orixe no ano 1913 da man de J. B. Watson, un psicólogo cunha grande influencia na época. Traballaba na Universidade Johns Hopkins ao momento de escribir o artigo que se coñecerá como “O Manifesto Condutista”, o título deste artigo era “Psychology as the behaviorist views it”. Esta obra viuse influída pola filosofía naturalista, por Darwin e a evolución, así como polo traballo do fisiólogo ruso Iván Pávlov. Watson consideraba a psicoloxía unha ciencia natural e cunha importante aplicación social. Esta obra destacou no seu momento porque avogaba por un estudo obxectivo da conduta, xa que para Watson a psicoloxía tíñase que estudar como a física ou a química, é dicir, había que estudar a psicoloxía desde fóra, sen usar un método introspectivo. Nesta obra Watson fixo moita énfase no ambiente, é dicir, dálle moita importancia á sociedade para falar do comportamento do individuo. Watson baseouse na conduta observable como o obxecto de estudo da psicoloxía, máis especificamente as conexións entre os estímulos e respostas que dan lugar ao comportamento.
Desenvolvemento Co tempo, xurdiron dous grandes tipos de variantes condutuais que fixeron máis complexo o enfoque: unha radical e unha metodolóxica ou mediacional. A primeira delas (desenvolvida por B. F. Skinner) centrouse nas relacións funcionais que establecen os organismos co seu ambiente en relación coa lei do efecto, é dicir, na maneira como as consecuencias do que facemos regula a emisión da conduta futura (conduta operante). A segunda (desenvolvida por Hull e Tolman entre outros), sobre a base dos reflexos condicionados introduciu un factor (ou variable) interviniente que podía ser neurofisiolóxica ou mental, segundo o caso.
A mediados dos anos cincuenta, as desercións e reacomodacións de influentes condutistas como G. A. Miller, J. Bruner e C. Pribram, e, entre outras cousas, a apertura de Ch. Osgood á psicolingüística, produciron unha grave escisión que culminou no desgaxo da chamada psicoloxía cognitiva, o que se agudizou coa crítica do lingüista Noam Chomsky ao libro <i id="mwew">Conduta verbal</i> de Skinner (unha réplica de K. MacCorquodale a Chomsky desvirtúa devandita crítica).
A partir dese momento, adversarios e neófitos comezaron a falar dunha "crise" do condutismo e o seu suposto substitúo como "paradigma dominante" dentro da psicoloxía. Con todo, paradoxalmente, é nas décadas dos 60 e os 70 cando eclosionan gran cantidade de técnicas e traballos aplicativos nos rubros de terapia e modificación de conduta, ambos os agrupables dentro da categoría de "enxeñaría condutual" debido ao entroncamento entre tecnoloxías de control polo estímulo (de base respondente) e de administración de continxencias (de base operante). Xa nos anos 80 hai unha eclosión aínda máis grande de técnicas que, baixo a cabeceira de condutuais, condutual-cognitivas, cognitivo-condutuais e contextuais, fanse indispensables para traballar problemas diversos.
Paralelamente, emerxen gran cantidade de variantes teóricas condutuais que até o presente seguen vixentes abordando o comportamento complexo, a linguaxe e a personalidade de diversas maneiras, cinxíndose a coordenadas científicas.
Resumindo, sobre a base dos estudos de Ivan Pavlov (reflexo condicional) e Thorndike (lei do efecto), John B. Watson é o fundador do condutismo, continuando na seguinte xeración B.F. Skinner (condutismo radical), J. R. Kantor (intercondutismo), Clark Hull e Edward C. Tolman (condutismo mediacional), actualmente destácanse E. Ribes e Josep Roca i Balasch (condutismo de campo), A. W. Staats (condutismo psicolóxico), S. C. Hayes (teoría de marcos relacionais), H. Rachlin (condutismo teleolóxico) e J. Staddon (condutismo teórico) dentro do condutismo radical; H. J. Eysenck e J. Wolpe (enfoques E-R) dentro do condutismo metodolóxico; así como A. Ellis, Aaron T. Beck (enfoque cognitivo condutual), Arnold A. Lazarus (enfoque multimodal) e A. Bandura (enfoque sociocognitivo) dentro do condutismo E-Ou-R.
Aplicacións Os traballos de investigación sobre os principios da aprendizaxe son o marco que actúa como referencia para desenvolvemento de múltiples tecnoloxías de enxeñaría do comportamento, como a Terapia de Conduta, a Modificación de conduta, a Análise Condutual Aplicada, e inclusive algunhas formas heterodoxas que incorporan outras nocións teóricas e filosóficas (como as terapias condutual-cognitivas e as cognitivo-condutuais).
Estas terapias posibilitan o tratamento dunha inmensa variedade de problemas nos campos clínico, educativo, comunitario e organizacional, a saúde, o deporte, as emerxencias, a xerontoloxía e a psicopatoloxía, entre outros, e contan cuns índices de eficacia razoablemente altos. E os suxeitos de intervención poden ser tanto individuos e parellas, como grupos sociais e familiares.
Entre as numerosas técnicas dispoñibles atópanse:
As de manexo continxencial e exposición en vivo (p. ex., reforzamento positivo, moldeamento, extinción, castigo positivo e negativo, desbordamento, economía de fichas, etc.). As de exposición en fantasía (reforzamento encuberto, inoculación da tensión, desensibilización sistemática e outras), As de adestramento en autorregulación de competencias (autocontrol, manexo da ansiedade, habilidades sociais, etc.), As de reestruturación racional (p. ex. solución de conflitos, aceptación e compromiso, adestramento autoinstrucional, etc.).
É de notar que as técnicas máis complexas —nas que adoitan intervir a linguaxe e os chamados repertorios "cognitivos"— inclúen tamén os procedementos empregados polas máis simples.
Desde hai tempo a División de Psicoloxía Clínica da APA (Asociación Psicolóxica Americana) realizou estudos para avaliar a eficacia dos tratamentos psicolóxicos. Nestes estudos obsérvase unha gran predominancia das técnicas condutuais nas guías de tratamentos empiricamente validados.
A análise experimental do comportamento É a psicoloxía condutual, onde se formulan as categorías, as unidades analíticas, os parámetros, as paradigmas de investigación, e as leis e principios implicados no manexo dos datos. É importante destacar aquí as ecuacións que cobren todo o espectro organísmico e situacional que está implícito ou explícito nun episodio de conduta.
A máis coñecida de devanditas ecuacións é a comprendida na fórmula: K = f [E,Ou,R,C], que significa que un segmento de conduta nun momento determinado (K) é función (f) de interrelacións establecidas entre os factores estimulantes (E), organísmico-disposicionais (Ou), de resposta ou clases de resposta respondentes e operantes (R), e as consecuencias que fortalecen a estas últimas (C).