Sitta krueperi

Sitta krueperi, xeralmente chamada agatuñadeira de Krüper, é unha especie de ave paseriforme da familia Sittidae, que vive esencialmente en Turquía.

É de tamaño mediano, mide 12,5 cm de lonxitude. As partes superiores son azuis agrisadas, coa metade frontal do píleo de cor negra en ambos os sexos, aínda que o límite posterior está claramente marcado na femia. A especie ten unha liña negra ou gris que atravesa os ollos, e unha lista superciliar branca ben marcada. As partes inferiores no macho son azuis agrisadas e na femia son grises amarronados, cunha gran mancha vermella en forma de lúa crecente no peito. Esta agatuñadeira aliméntase de insectos en verán e sementes, fundamentalmente de piñeiros, en outono e inverno. A época de reprodución é de marzo a maio, e constrúen o niño nun burato dunha árbore. A femia pon de cinco a sete ovos, e os pitiños son alimentados polo macho. Ambos os proxenitores participan na alimentación dos xoves.

Vive nos bosques de piñeiros e outras coníferas de Turquía, Lesbos e o Cáucaso, que segue en boa medida a área de distribución do piñeiro Pinus brutia. Nalgúns lugares pode encontrarse ata os 2 500 m de altura. Esta especie forma parte dos gabeadores pequenos do «grupo canadensis» e é moi próximo á agatuñadeira da Cabilia (S. ledanti), única especie que ten a metade do píleo de cor negra. S. krueperi está ameazado pola perda do seu hábitat provocada pola silvicultura e especialmente polo desenvolvemento turístico na costa turca. O seu número está diminuíndo e a especie considérase «case ameazada» pola Unión Internacional para a Conservación da Natureza.

Descrición miniatura|esquerda|240px|Ilustración de John Gerrard Keulemans representando un espécime macho á dereita xunto a un xuvenil á esquerda. As partes superiores son azuis agrisadas, coa metade frontal do píleo de cor negra en ambos os sexos e as rémixes primarias e secundarias son marróns agrisadas. A lista superciliar é branca, e destaca unha liña negra atravesando o ollo, algo menos definida na parte posterior do ollo. A gorxa é branca e o resto das partes inferiores son grises claras cunha gran mancha vermella no peito en forma de media lúa. As plumas cobertoiras inferiores son abrancazadas e as plumas son vermellas con puntas brancas. O ollo está rodeado por un anel ocular branco e fino, e o iris é marrón escuro ou canela. O peteiro é gris, coa base da mandíbula inferior e a do culmen de cor gris azulada. As patas son grises amarronadas ou grises escuras.

Son aves de pequeno tamaño, que miden 12,5 cm de lonxitude. No macho e na femia a á pregada chega a medir, respectivamente, de 71 a 81 mm e de 68 a 74 mm, e a cola de 33 a 40 mm e de 33 a 38 mm. A medida do peteiro é de 17,9 a 20,2 mm de longo e a do tarso de 16,9 a 19,3 mm. O macho adulto pesa de 10 a 14,3 g. O estudo de 41 medidas diferentes de moitos espécimes de distintas localidades de Turquía mostrou pequenas variacións de tamaño ao longo da súa área de distribución.

O dimorfismo sexual non é moi evidente, sobre todo en verán, cando as plumas están desgastadas, pero o píleo da femia é menos negro e claramente menos definido na parte traseira mentres que no macho é negro brillante e claramente definido. As partes inferiores da femia son máis pálida e difusas, mentres que son grises e azuladas nos machos. Os individuos novos distínguense con facilidade, xa que teñen unha plumaxe moito máis opaca e non teñen o píleo negro, na maior parte da mesma é máis escura que o resto das partes superiores. A súa mancha vermella no peito é moi pronunciada, igual que a lista superciliar e a liña ocular. Diferéncianse da femia adulta pola súa plumaxe nova cando as plumas desta están desgastadas e polo píleo escuro.

Os adultos no seu primeiro ano poden ter algo de marrón persistente nas puntas das plumas cobertoiras. Os adultos realizan unha muda completa despois da crianza (a mediados de maio e principios de setembro), e en ocasións unha muda parcial antes da época de reprodución (marzo), que afecta especialmente ao peito. Tamén hai unha muda parcial posxuvenil que implica as cobertoiras medianas.

S. krueperi forma parte do grupo de especies «canadensis» e é moi próximo a S. ledanti, coa parte dianteira do píleo escura e a marcada lista superciliar branca, pero o S. ledanti ten as partes inferiores de cor crema ou beixe e non ten unha gran mancha marrón avermellada. Isto último é característico de S. krueperi, igual que a marcada diferenza entre xoves e adultos.

Comportamento e ecoloxía

Vocalizacións

A agatuñadeira de Krüper é un paxaro ruidoso e frecuentemente é doado de localizar polos seus gritos. A chamada, descrita como un dvui, emítese nunha serie de «dui-dui-dui-dui», similares aos do verderolo Chloris chloris. Cando está nervioso, produce un «èèhch» áspero, similar ao do gaio, ou un «puik» seco. O canto é un «tuituituituitui» nasal, alternando notas altas e baixas cun ritmo variable.

Reprodución miniatura|300px|Un espécime macho na póla dun piñeiro na illa de Lesbos. thumb|Ovos de Sitta krueperi. A época de reprodución vai desde mediados de marzo a mediados de maio en Turquía, as datas exactas dependen dos lugares e a altitude. No sur de Anatolia, as postas de ovos empezan a finais de marzo; no Cáucaso, comezan en abril e rematan en maio.

Só producen unha rolada de pitos ao ano. Adoitan colocar o niño no burato dunha conífera lonxe do chan. Un estudo de catro tempadas de cría no sur de Turquía demostrou que os niños se construían de media a case 12 metros de altura, cun intervalo entre os 2,1 e 24 metros, e adoitaban estar orientados ao leste.

Esta agatuñadeira xeralmente utiliza cavidades xa existentes e simplemente as limpa, traballo que fai sobre todo a femia, pero pode escavar o seu propio burato nos troncos e pólas mortas. Observouse a posta de ovos na parte superior dun toco ou sobre unha morea de ramiñas onde se esgalla unha póla grande, mais estes sitios de nidificación pouco usuais só adoitan utilizalos en caso de escasa dispoñibilidade de buratos.

A diferenza doutras agatuñadeiras, a agatuñadeira de Krüper non cobre a entrada do seu burato con lama ou resina. O niño da parte inferior está cheo de cachos de codia, madeira podre e escamas das piñas, ou cuberto de musgo, pelo, la e plumas. A femia fai a maior parte do traballo, e pon de catro a seis ovos, normalmente cinco ou seis, que miden 17 × 13 mm e son de cor branca cremosa con pequenas manchas vermellas ou moradas, a maioría concentrados no extremo máis grande. A incubación dura de 12 a 17 días e realízaa a femia soa, alimentada polo macho. Tamén cobre as crías dándolles calor, pero ambos os proxenitores están implicados na alimentación.

Os xuvenís aliméntanse principalmente de escaravellos, larvas de insectos e vermes. Como media, chegan a voar catro crías, o que ten lugar aos 15 a 19 días.

Alimentación

Vive en solitario, ou en parellas durante a época de reprodución, e a parella permanece coas súas crías. En outono, obsérvanse grupos de dous e cinco espécimes, en ocasións formando parte de bandadas mixtas de alimentación. É unha ave activa, encontra o seu alimento entre as ramas máis pequenas da parte superior de árbores grandes, aínda que tamén noutros niveis da vexetación, posiblemente en arbustos e incluso alimentarse no chan. Esta agatuñadeira aliméntase principalmente de insectos durante a época de reprodución, pero cando se volven escasos, en outono e inverno, come sementes de piñeiros e outras coníferas. Recolle os insectos nas pólas, ou atrápaos en voo, e as sementes son extraídas das escamas das piñas co peteiro e despois incrustadas nunha greta das árbores onde as martela co seu peteiro. Tamén garda alimentos para podelos utilizar cando a humidade causa que se pechen as piñas, facendo as súas sementes inaccesibles, e a existencia desta despensa podería explicar a territorialidade destas aves, incluso fóra da época de reprodución.

Parasitos Nun estudo publicado en Turquía en 2012, esta ave hospedaba protistas parasitos sanguíneos dos xéneros Haemoproteus e Leucocytozoon, pero ningún dos 67 individuos estudados estaba parasitado por Plasmodium.

Distribución e hábitat miniatura|260px|Bosque de Pinus brutia en Turquía. A especie é case endémica de Turquía, onde é común no oeste de Anatolia, e vive tamén ao longo da costa mediterránea turca nos montes Tauro, e polas costas do mar Negro polo norte do país ata o sur de Xeorxia. Unha poboación que se cre disxunta vive nas montañas caucásicas do extremo suroeste de Rusia, a fronteira de Xeorxia en Adigueya e o distrito federal do Cáucaso Norte, e polo sueste ata Teberda. Tamén vive na illa grega de Lesbos, e é errático na Grecia continental, onde foi vista por exemplo en Tsalónica en outubro de 1955. En 2010, informouse dunha nova zona de nidificación no centro de Anatolia, na provincia de Yozgat e nas montañas Ak. O lugar é un bosque de piñeiros (Pinus sylvestris), e podería conter uns 560 individuos.

Esta especie ten unha estreita relación co piñeiro Pinus brutia e a distribución das aves é case a mesma que a da árbore. Porén, a ave está ausente dos bosques deste piñeiro de Crimea, noroeste de Siria, o Líbano, o norte de Iraq e Azerbaidján, pero pode que vivise no pasado ou incluso pase desapercibido nesas áreas. S. krueperi é unha ave sedentaria, pero é obrigado a pequenas dispersións despois da tempada de cría. Houbo no pasado movementos estacionais altitudinais, dalgunhas destas aves, quizais de adultos no seu primeiro ano, que descenden das alturas no inverno para regresar ao bosque mixto caducifolio. A ave aínda se observa comunmente no arboreto de Sochi (Rusia), que ten moitas coníferas.

Vive en bosques temperados de coníferas, desde o nivel do mar ata uns 2 000 metros, e localmente ata a liña e árbores a 2 500 m. En Turquía vive principalmente entre os 1 000 e 1 600 m, e o poboa os bosques de piñeiros Pinus brutia e Pinus nigra, píceas Picea orientalis, abetos Abies nordmanniana e Abies cilicica e cedros do Líbano (Cedrus libani). As densidades de espécimes por quilómetro cadrado son 12,7, 11,6, 8,5 e 7,8, respectivamente, nos bosques de Pinus nigra, Abies cilicica, Cedrus libani e Pinus brutia. A maior altitude, pode vivir en cimbros (Juniperus). No Cáucaso prefire os bosques de píceas entre 1 000 e 2 000 m, pero tamén bosques de abetos Abies nordmanniana e piñeiros.

Sistemática

Taxonomía A especie describiuna en 1863 o ornitólogo austríaco August von Pelzeln baixo o protónimo Sitta krüperi, de acordo cun material tipo procedente de Izmir (daquela Esmirna). Nomeou a especie en homenaxe ao seu descubridor, o ornitólogo alemán Johannes Theodor Krüper, que traballou en Grecia e estudou as aves dese país, Turquía e Bulgaria. Na división en subxéneros do xénero Sitta, que se utiliza pouco, foi situada no subxénero Sitta (Micrositta) , que tamén inclúe a S. ledanti, S. yunnanensis, S. canadensis, S. villosa e S. whiteheadi. Segundo o Congreso Ornitolóxico Internacional e Alan P. Peterson, non se distinguen subespecies nesta especie.

Filoxenia

Filoxenia parcial das agatuñeiras dogrupo canadensis, segundo Pasquet et al (2014): En 1998, Éric Pasquet estudou o xene do citocromo b do ADN mitocondrial de dez especies de agatuñadeiras, as diferentes especies do grupo de Sitta canadensis,, grupo que definiu como formado por seis especies, que son as mesmas que son incluídas no subxénero Sitta (Micrositta) . S. yunnanensis non se incluíu no estudo. Pasquet chegou á conclusión de que a agatuñadeira de Krüper é filoxeneticamente máis próximo á agatuñadeira de Cabilia, xa que estas dúas especies forman o grupo irmán dun clado que comprende a S. villosa, S. whiteheadi e S. canadensis. En 2014, Éric Pasquet et al publicou unha filoxenia baseada no ADN nuclear e mitocondrial de 21 especies de agatuñadeiras e confirmou as relacións do estudo feito en 1998 no «grupo canadensis», ao engadir o S. yunnanensis, que se encontra como unha das especie máis basais.