A lo llargo de la historia esistieron numberosos sistemes de trescripción de la llingua china, utilizaos pa representar la pronunciación de los caráuteres chinos. La necesidá de tales sistemes de trescripción ye doble: per un sitiu, la escritura china nun ye puramente fonética, polo qu'inclusive nel ámbitu llingüísticu chinu precisar d'una manera d'espresar cómo se pronuncien los caráuteres emplegaos na llingua escrita. Per otru llau, fora del ámbitu llingüísticu chinu surde la necesidá d'escribir nomes y términos propios d'esta llingua n'otros sistemes d'escritura, tales como l'alfabetu llatín, lo cual llevó a l'apaición de distintos métodos pa treslladar los soníos del chinu a diversos alfabetos.

Introducción Na actualidá, el sistema de trescripción fonética más habitual de la llingua china ye'l hanyu pinyin, basáu nuna representación n'alfabetu llatín de los soníos del mandarín estándar modernu, la norma culta actual de la llingua. Esti sistema respuende a les dos necesidaes de trescripción yá mentaes. Per un sitiu, en cuantes que sistema d'usu oficial na República Popular China, utilizar pa representar la pronunciación de los caráuteres nes obres de referencia y diccionarios en llingua china publicaos na República Popular. Per otru llau, al tar basáu na escritura llatino, el so usu pa trescribir los nomes chinos, promovíu pol mesmu Estáu chinu, acabóse xeneralizando nes llingües qu'utilicen esti alfabetu, como'l español y la mayoría de les llingües europees.

El hanyu pinyin consolidóse como'l principal sistema de trescripción del chinu na dómina actual, pero nun ye sinón unu más de munchos sistemes esistentes. Hasta los años 80 del sieglu XX, el métodu más espublizáu pa la trescripción de nomes chinos en llingües europees yera'l sistema Wade-Giles, d'orixe británicu. Nel usu chinu, antes de la promulgación del hanyu pinyin en 1958, el sistema de notación fonética más habitual en China yera'l zhuyin fuhao o bopomofo, qu'entá anguaño ye'l sistema más utilizáu en Taiwán. Esisten tamién sistemes de trescripción pa dialeutos chinos distintos del mandarín como'l cantonés o'l min.

Amás del so usu como ferramientes auxiliares de notación fonética, dalgunos d'estos métodos de trescripción fueron concebíos como sistemes ortográficos completos pa escribir la llingua china, de cuenta que pudieren reemplazar a la escritura tradicional en caráuteres. Esta idea foi bien popular na primer metá del sieglu XX, cuando apaecieron sistemes basaos nel alfabetu llatín como'l gwoyeu romatzyh y el latinxua ensin wenz. Munchos intelectuales chinos, como l'escritor Lu Xun, fueron fervosos partidarios de l'adopción d'una escritura alfabético pal chinuSegún Ramsey (1987), p. 308, que cita a DeFrancis (1986), Lu Xun diría que "Si nun se destrúin los caráuteres, China va perecer". y en círculos reformistes llegar a percibir l'adopción d'un sistema alfabéticu como daqué inevitable.Ramsey (1987), p. 308, cita al intelectual Hu Shih, unu de los artífices de la normalización del mandarín pekinés como base de la nueva llingua culta del sieglu XX, quien en 1919 espresaría'l so convencimientu de que l'adopción d'un sistema fonéticu d'escritura del chinu yera inevitable al llargu plazu. El mesmu sistema hanyu pinyin surdió nesti contestu y llegóse a promover el so usu como sistema alternativu d'escritura de la llingua china. Sicasí, el Partíu Comunista de China sol lideralgu de Mao Zedong acabaría refugando la idea d'abolir los caráuteres chinos y decantaríase por una reforma del sistema d'escritura más conservador: la simplificación de los caráuteres chinos. La idea de l'abolición de los caráuteres y l'adopción d'un sistema alfabéticu como norma culta del chinu cayó nel olvidu na actualidá, y los sistemes de trescripción vixentes anguaño utilícense puramente nel so papel auxiliar como sistemes de notación fonética y de trescripción pal usu n'otres llingües.

Nesti artículu, siguiendo l'usu xeneral en Wikipedia, utilízase'l sistema hanyu pinyin pa trescribir los términos chinos, sacante cuando se mente lo contrario.

Antiguos sistemes autóctonos pal chinu clásicu Representación de los soníos del chinu na antigüedá Nes dómines más antigües de la llingua china, hasta mediaos del primer mileniu de nuesa yera, nun esistíen descripciones fonolóxiques precises de los soníos de la llingua falada y la única manera d'indicar la pronunciación de los caráuteres consistía na comparanza con caráuteres homófonos. Asina, en testos clásicos antiguos l'apaición de caráuteres pocu comunes o con llectures especializaes distintes de les más estendíesPor casu, en chinu clásicu ye frecuente qu'un mesmu calter tenga una pronunciación distinta n'usos nominal y verbal. Vease Pulleyblank (1995), p. 10 vien acompañada con frecuencia d'anotaciones que señalen qu'un ciertu calter pronúnciase igual qu'otru calter más conocíu. Esta manera simple y non sistemática d'indicar la pronunciación de los caráuteres cadez d'una circularidá evidente, y nun dexa al llector actual saber cómo se pronunciaba realmente'l calter, más allá de la coincidencia en pronunciación ente dos caráuteres.Ramsey (1987), p. 118.

Esa imprecisión fonética esplica la dificultá de reconstruyir los soníos de los estadios más antiguos de la llingua china, como'l llinguaxe emplegáu nos testos clásicos de la dinastía Zhou, del I mileniu e. C. Mientres el sieglu VI empezar a analizar les sílabes chines como combinación d'una consonante inicial y una parte final de la sílaba. Esti analís fonolóxicu simple lleva a l'apaición del primer sistema de representación fonética puramente dichu: el fanqie, que s'emplegaría mientres munchos sieglos como manera convencional d'indicar por escritu los soníos de la llingua china.

El sistema fanqie

El sistema fanqie empieza a utilizase en tiempos de la dinastía Han PosteriorRamsey y básase na división de les sílabes del chinu nuna parte inicial, polo xeneral una consonante, y una parte final o rima, que consta d'una vocal con tonu y dacuando d'una consonante final. Esta división en dos partes dexa espresar les distintes sílabes del chinu como un productu cartesianu d'un númberu amenorgáu d'elementos iniciales y finales, que se denotan por aciu caráuteres chinos utilizaos puramente pol so valor fonéticu. El nome fanqie derivar del usu de los caráuteres fǎn (反; "invertir", "opuestu") y qiè (切, "cortar") para delimitar la representación fonética, pudiendo utilizase dambos indistintamente. Un exemplu de fanqie sería la representación de la pronunciación del calter 東 como 德紅反. El 反 (fǎn) final ye a cencielles l'allindiador qu'indica al llector que los dos caráuteres precedentes 德紅 constitúin una representación fonética. Los dos caráuteres d'esti exemplu son desaxeradamente comunes y el so significáu léxicu ye "virtú" y "coloráu", respeutivamente, pero esto ye irrelevante una y bones el so usu equí sirve namái pa espresar que la pronunciación del calter 東 empieza como 德 y termina como 紅. Asina, la fórmula 東德紅反 (en hanyu pinyin: dōng dea - hóng fǎn) tien d'interpretase como dōng = dé + hóng. Nesti exemplu vese qu'entá nel mandarín actual la fórmula fanqie da una representación del soníu casi perfecta, sacante pol tonu. Evidentemente, daos los munchos sieglos trescurríos dende la dómina en que s'empezó a utilizar el fanqie, esto non siempres ye asina, y les anotaciones fanqie ayudaron a reconstruyir la evolución de la pronunciación del chinu dende'l chinu mediu, la llingua de les dinastíes Sui y Tang, hasta la dómina moderna.

El sistema fanqie utilizar nel famosu diccionariu de pronunciación Qieyun, compilado por Lu Fayan nel añu 601. Esi diccionariu, que recoyía les pronunciaciones más aceptaes de los caráuteres emplegaos na llingua escrita, convertir na principal obra normativa sobre la llectura correuta de los caráuteres y sería oxetu de numberoses reediciones y reelaboraciones. Mientres enforma tiempu, la única versión caltenida yera la edición ampliada del Guangyun, compilada nel sieglu XI mientres la dinastía Song. Dempués de la Segunda Guerra Mundial, afayóse una copia d'una edición más antigua, que se remonta a la dinastía Tang. Estes obres fueron utilizaes mientres sieglos como referencia pa consultar la pronunciación correuta de los caráuteres.

Primeros sistemes alfabéticos alóctotonos Los mongoles y los misioneros europeos thumb|300px|Edictu imperial de la dinastía Yuan escritu nel alfabetu de 'Phags-pa. El perampliu imperiu mongol surdíu de la espansión del Estáu fundáu por Gengis Kan, llegó a conquistar China, onde s'establecería una de les partes en que s'estremó l'imperiu orixinal. La corte mongola que controló toa China asumió una identidá dinástica d'estilu chinu, al alzase na nueva dinastía Yuan, socesora de la derrotada dinastía Song, que foi incapaz de faer frente al poder militar mongol. Los mongoles adoptaren la escritura uigur,Nótese que l'alfabetu uigur antiguu foi abandonáu arriendes de la islamización d'esti pueblu centroasiáticu y el uigur actual escribir nuna variante del alfabetu árabe, similar al persa. pero l'emperador Jubilai Jan encargó al monxu tibetanu 'Phags-pa que diseñara un nuevu alfabetu pa escribir el mongol. Esti alfabetu de 'Phags-pa, a les traces l'alfabetu tibetanu escritu en formatu vertical, sería utilizáu pa escribir el mongol y tamién otres llingües del imperiu, como'l mesmu chinu. La escritura alfabético dexaba a funcionarios mongoles qu'entendíen el chinu faláu, pero que nun recibieren una formación nos caráuteres escritos, escribir y lleer el chinu de forma fonética. L'usu del alfabetu de 'Phags-pa na corte mongola de la dinastía Yuan foi efímeru y sobrevivieron bien pocos testos orixinales, pero tien una gran importancia histórica al ser l'exemplu más antiguu conocíu d'escritura fonético de la llingua china. Paradóxicamente, los sistemes d'escritura mongol, tanto'l uigur como'l de 'Phags-pa, acabaríen cayendo en desusuL'alfabetu d'estilu uigur caltener hasta dómines recién, y foi recuperáu pal usu común nel sieglu XIX. Entá güei, utilizar na rexón china de Mongolia Interior, ente que nel Estáu independiente de Mongolia utilizóse'l alfabetu cirílicu dende 1937. y en dómines posteriores fadríase común l'usu de caráuteres chinos con valor fonéticu pa escribir l'idioma mongol, como se manifiesta nún de los testos mongoles más conocíos, la Historia secreta de los mongoles, que la so copia más antigua caltenida ta escrita en caráuteres chinos emplegaos con valor puramente fonéticu.

Tres esi efímeru usu del alfabetu de 'Phags-pa, nun se conocen intentos d'escribir fonéticamente el chinu hasta la llegada de los misioneros europeos nel sieglu XVI. Al xesuita italianu Matteo Ricci, qu'introdució'l cristianismu en China, atribúyese-y ser la primer persona que diseñó una representación sistemática de los soníos del chinu n'alfabetu llatín. L'español Diego de Pantoja, el más estrechu collaborador de Ricci en Beixín, participó tamién na ellaboración d'esti sistema, que sería ameyoráu años dempués pol francés, tamién xesuita, Nicolas Trigault. Esti primer sistema de representación del chinu n'alfabetu llatín respondía a una de les necesidaes yá mentaes pa la trescripción fonética del chinu. Al escribir en llatín y otres llingües europees sobre llugares y persones de China faíase necesariu trescribir al alfabetu llatín los nomes y términos propios de la llingua china. Amás, la descripción fonolóxica del chinu en términos del alfabetu llatín facilitaba l'estudiu d'esta llingua pa los europeos, nun momentu en qu'empezaben a producise los primeros intercambios comerciales y culturales direutos ente dambes civilizaciones. Nel sureste asiáticu, el sistema orixinal de Matteo Ricci y Diego de Pantoja pal chinu influyiría nel trabayu del francés Alexandre de Rhodes, qu'afixo l'alfabetu llatín pal so usu en llingua vietnamita, creando asina unu de los pocos sistemes d'escritura llatino utilizaos na actualidá n'Asia Oriental.Vease esta páxina web sobre'l catolicismu vietnamita (en francés).