Carlos V , llamáu el Sabiu (en francés, le Sage), foi un monarca de la dinastía Valois, que gobernó como rei de Francia dende 1364 hasta la so muerte. Yera'l fíu primoxénitu del rei Juan el Bonu y de Bona de Luxemburgu.
En 1349, siendo un nuevu príncipe, Carlos recibió del so güelu el rei Felipe VI la provincia del Delfinado por que la gobernara. Esto dexó-y llevar el títulu de "Delfín" hasta la so coronación, que vio la integración del Delfinado a les tierres de la Corona de Francia. Dende 1350, tolos herederos naturales de Francia llevaron el títulu de delfín hasta la so coronación.
Carlos convertir en rexente de Francia cuando'l so padre, Xuan II foi prindáu polos ingleses na batalla de Poitiers en 1356. Pa pagar el rescate, Carlos tuvo que xubir los impuestos y tratar cola hostilidá de la nobleza, liderada por Carlos el Malu, rei de Navarra; la oposición de la burguesía francesa, que foi enriada al traviés de los Estaos Xenerales, lideraos por Etienne Marcel; y coles revueltes llabradores conocíes como Jacquerie. Carlos superó toes estes rebeliones, pero pa lliberar al so padre, tuvo qu'alcordar el tratáu de Brétigny en 1360, pol qu'apurría amplies porciones del suroeste de Francia a Eduardu III d'Inglaterra y amosóse conforme con pagar un enorme rescate.
Carlos convertir en rei en 1364. Cola ayuda d'arteros conseyeros conocíos como los Marmousets, el so arteru manexu del reinu dexó-y reponer l'ayalga real y pa restaurar el prestíu de la casa de Valois. Estableció'l primer exércitu permanente pagáu con ingresos regulares, que lliberó al pueblu francés de les compañíes de routiers que regularmente escalaben el país cuando nun taben trabayando. Lideraos por Bertrand du Guesclin, l'exércitu francés yera capaz de camudar el sentíu de la Guerra de los Cien Años en ventaya de Carlos, y pa finales del reináu de Carlos, reconquistaren cuasi tolos territorios cedíos a los ingleses en 1360. Entá más, l'armada francesa, liderada por Juan de Vienne, consiguió atacar la mariña inglesa per primer vegada dende l'empiezu de la Guerra de los Cien Años.
Carlos V morrió en 1380. Asocedió-y el so fíu Carlos el Llocu, que'l so desastrosu reináu dexó a los ingleses recuperar el control d'amplies partes de Francia.
Personalidá Foi un home relixosu, profesaba veneración pol so antepasáu San Luis, sabía ser tolerante, amante del arte y del luxu,a Carlos V encantábalu arrodiase d'oxetos preciosos, finalmente tresformó y enguapeció el Louvre, edificó l'Hotel Saint-Paul, residencia de rica decoración y terminó'l castiellu de Vincennes. bien cultuCarlos V yera un estudiosu de la filosofía y de too aquello qu'entendíen les ciencies del so tiempu, tamién yera entendíu n'astroloxía y geomancia. y lletráu: fundó la primer Biblioteca Real de Francia, que foi instalada nel Louvre, arriqueciéndola con traducciones d'antiguos autores especialmente feches pa él.
Primeros años Nació nel Castiellu de Vincennes, nes contornes de París (Ile-de-France), el 21 de xineru de 1338, fíu del príncipe Juan y de Bona de Luxemburgu.Charles V the Wise, John Bell Henneman Jr., Key Figures in Medieval Europe:An Encyclopedia, ed. Richard K. Emmerson, (Routledge, 2006), 127. Foi educáu na corte con otros mozos de la so edá colos que se caltendría cercanu'l restu de la so vida: el so tíu Felipe, duque de Orléans (solu dos años mayor qu'él), los sos trés hermanos Luis, Juan, y Felipe, Lluis de Borbón, Eduardo y Roberto de Chigre, Godofredo de Brabante, Lluis I, conde de Étampes, Luis de Evreux, hermanu de Carlos el Malu, Juan y Carlos de Artois, Carlos d'Alençon, y Felipe de Rouvres.
El futuru rei yera bien intelixente, pero físicamente débil, con piel pálido y un cuerpu fino y desproporcionao. Esto faía-y oldear marcadamente col so padre, que yera altu, fuerte y roxu.
Invistidura del Delfinado Humberto II de Vienne, arruináu pola so incapacidá pa recaldar impuestos dempués d'una cruzada en Palestina, y ensin fíos tres la muerte del so únicu fíu, decidió vender el Delfinado, que yera un feudu del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu. Nin el papa nin l'emperador quixeron mercalo, asina que la transaición facer con Felipe VI de Francia.
Sol tratáu de Romans, el títulu de delfín tenía de llevalo un fíu del futuru rei Juan el Bonu. Asina que foi Carlos, el fíu mayor d'esti postreru, quien se convirtió nel primer delfín. L'abdicación de Humberto en Carlos, primoxénitu de Felipe VI produció'l 16 de xunetu de 1349.
El branu de 1356, el rei de Navarra y conde de Évreux, Carlos de Navarra, llamáu “el Malu”, intentó establecer una alianza col mozu Delfín en contra del so padre Xuan II. El Rei reaccionó encarcelando al navarru, pero'l rei d'Inglaterra Eduardu III intervién unviando al so fíu Eduardo de Woodstock llamáu'l Príncipe Negru” nel so defensa. Enfrentar nes cercaníes de Poitiers y los franceses sufrieron una cruel derrota na Batalla de Poitiers (1356), na que'l Rei francés xunto a unu de los sos fíos, foi fechu prisioneru.
Mientres esi mesmu añu, Carlos (en Francés Charles V -y Sage), como delfín de Vienne (feudu imperial) dirixir a Metz pa rindir homenaxe a Carlos IV, emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, a quien pide ayuda pal so padre. Carlos IV concéde-y la invistidura del Delfinado, sicasí nun fai más en favor de Francia.
A los dolce años d'edá, viose darréu enfrentáu col exerciciu del poder mientres permaneció en Grenoble (del 10 d'avientu de 1349 a marzu de 1350). Unos pocos díes dempués de la so llegada, el pueblu de Grenoble foi convidáu a la plaza de La nuesa Señora, onde s'alzó una plataforma. El mozu Carlos sentóse xunto al obispu Juan de Chissé y recibió el xuramentu d'homenaxe del pueblu. A cambéu, públicamente prometió respetar la carta de la comunidá y confirmó les llibertaes y les franquicies de Humberto II, que fueron resumíes nun solemne estatutu primero qu'él abdicara y garantizó una última amnistía a tolos prisioneros, sacante los que s'enfrentaben a la pena de muerte.
El 8 d'abril de 1350 en Tain-l'Hermitage, el delfín casóse cola so prima Xuana de Borbón. Llogróse primero la dispensa papal pa esti matrimoniu consanguíneu (dambos baxaben de Carlos de Valois. El matrimoniu retrasar pola muerte de la so madre Bona de Luxemburgu y la so güela Juana la Coxa, dambes muertes pola peste, a les que nun viera desque se coló al Delfinado. El mesmu delfín tuvo seriamente enfermu dende agostu hasta avientu de 1349. Llindábense les xuntes pa ralentizar l'espardimientu de la plaga cuando taba nel so apoxéu n'Europa; el matrimoniu celebrar en priváu.
El control del Delfinado ye pervalible pal reinu de Francia, porque ocupa'l valle del Ródano, una de les principales rutes comerciales ente'l Mediterraneu y el norte d'Europa dende l'antigüedá, poniéndolos en contautu direutu con Avignon, territoriu papal y centru diplomáticu de la Europa medieval. A pesar de la so mocedá, el delfín esforciar por llograr l'aprobación de los sos súbditos, intercediendo pa parar una guerra ente dos families vasalles. Adquirió una esperiencia que-y resultaría bien útil darréu.
Misión en Normandía Carlos foi llamáu de vuelta a París a la muerte del so güelu Felipe VI y participó, el 26 de setiembre de 1350 en Reims, na coronación del so padre Juan el Bonu. La llexitimidá de Juan el Bonu, y la de los Valois polo xeneral, nun yera tan unánime. El so padre, Felipe VI, perdiera toa credibilidá colos desastrs de Crecy, Calais, l'azote de la peste y les devaluaciones de moneda pa sofitar les finances reales. El clan real tenía d'enfrentase a la oposición dende toles partes del reinu.
El primeru d'ellos foi lideráu por Carlos II de Navarra, llamáu "el Malu", que la so madre Xuana II de Navarra arrenunciara a la corona de Francia pola de Navarra en 1328. Carlos II de Navarra yera'l mayor d'un poderosu llinaxe. Ambiciosu por llograr la corona de Francia, consiguió axuntar alredor de sigo a los descontentos. Sofitar los sos parientes y aliaos: la casa de Boulogne (y los sos parientes de Auvernia), los barones de Champaña lleales a Xuan II de Navarra (herederu de Champaña, de nun ser absorbida per Francia) y polos siguidores de Roberto de Artois, espulsáu del reinu por Felipe VI. Tamién tenía los sofitu de la Universidá de París y de los comerciantes del norte pa quien el comerciu al traviés de la Canal de la Mancha yera vital.
Un brillosu orador, y acostumbrdo a una monarquía controlada poles cortes de Navarra, Carlos el Malu defendía la reforma d'un estáu consideráu demasiáu arbitrariu, que nun dexaba voz a la nobleza o les ciudaes (Juan el Bonu gobernó con un círculu de favoritos y oficiales dacuando d'humilde estracción). A diferencia del so padre, Carlos V pensó qu'un rei tenía de tener l'aprobación de los sos súbditos y que tenía d'escuchar el so conseyu. Esta perspeutiva dexó-y enfrentase a los reformistes y nobles normandos, y tamién de Carlos de Navarra. thumb|left|250px|Arrestu de Carlos el Malu por Juan el Bonu. El poder de Navarra yera tal que'l 8 de xineru de 1354, asesinó impunemente a Carlos de la Cerda, favoritu del rei Xuan II, y abiertamente atribuyóse'l crime. Llogró inclusive, al traviés del tratáu de Mantes, concesiones territoriales y soberanía amenaciando con aliase colos ingleses. Pero n'Avignon, los ingleses y los franceses taben axustando una paz que torgaría a Carlos de Navarra cuntar col sofitu d'Eduardu III. Poro, concluyó un tratáu col inglés nel que'l reinu de Francia estremar ente ellos. Un desembarcu inglés taba entamáu pa finales de la tregua, que expiraría el 24 de xunu de 1355.
El rei Juan ordenó al delfín en marzu de 1355 qu'entamara la defensa de Normandía, lo que riquiría recaldar los correspondentes impuestos. La xera yera difícil por cuenta de la creciente influencia de Carlos el Malu. Col tratáu Mantes adquirió un estatus similar al d'un "duque"; yera probable que s'aliara con Eduardu III, y podía en cualquier momentu abrir Normandía a los ingleses. El delfín evitó la guerra reconciliando al de Navarra col rei lo que se selló nuna ceremonia na corte'l 24 de setiembre de 1355. Eduardu III sintióse ofendíu por esta últimu traición de Carlos de Navarra; el prometíu desembarcu nun tuvo llugar. Darréu, el rei Juan arrestó a Carlos el Malu.
La rexencia y l'alzamientu del Tercer Estáu El rei Xuan II foi un bravu guerreru, pero un pésimu gobernante qu'ayenó a los sos nobles al traviés d'una xusticia arbitraria y l'elevación d'asociaos consideraos ensin méritos. Dempués d'un altu de trés años, la Guerra de los Cien Años con Inglaterra volver# a entamar en 1355, con Eduardo, el Príncipe Negru, liderando un exércitu anglo-gascón nuna violenta acaballada pol suroeste de Francia. Dempués de comprobar una incursión inglesa en Normandía, Juan lideró un exércitu d'unos 16.000 homes escontra'l sur, cruciando'l Loira en setiembre de 1356 col propósitu d'arrodiar a los 8.000 soldaos del Príncipe en Poitiers. Refugando'l conseyu d'un capitán d'arrodiar al príncipe y dexa-y pasar fame una táctica qu'Eduardo tarrecía, Juan atacó la fuerte posición del exércitu enemigu. Na posterior batalla de Maupertuis (Poitiers), los arqueros ingleses práuticamente aniquilaron a la caballería francesa, y el rei Juan foi prindáu.David Nicolle, Poitiers 1356: The Prinde Of A King, (Osprey Publishing, 2004), 28. Carlos lideró un batallón en Poitiers que se retiró llueu de la llucha; si la orde vieno de Juan (como él pretendió más tarde), o si'l mesmu Carlos ordenó la retirada, ye daqué que nun queda claro.Jonathan Sumption, The Hundred Years War: Trial by Fire, (University of Pennsylvania Press, 2001), 241.