Les llingües totozoqueanas constitúin una propuesta recién de familia llingüística qu'auniría les subfamilies totonaco-tepehua y mixe-zoque bien establecíes dende va tiempu, y ente les cualos abarruntóse dende va tiempu que podría esistir un parentescu demostrable.

Darréu, a la propuesta del totozoqueano como familia, publicóse qu'esistíen ciertes evidencies rellacionándolo col chitimacha una llingua estinguida del sur d'Estaos Xuníos, que tradicionalmente fuera considerada una llingua aisllada. Amás conxeturóse que'l totozoqueano pudiera tar emparentáu coles llingües huaves.Brown, Cecil H., Wichmann, Søren, & Beck, David. 2014. Chitimacha: A Mesoamerican language in the Lower Mississippi Valley. International Journal of American Linguistics 80(4): 425–474.

Descripción llingüística Les llingües totonaco-tepehues y les llingües mixe-zoque tienen un ciertu númberu de similaridades léxiques, reconocíes dende va tiempu, anque dellos autores consideraben que se deberíen posiblemente a préstamos léxicos.Kaufman & Justeson, 2008 Sicasí, apocayá sobre la base d'una llista de casi 200 cognaos putativos pudieron establecese correspondencies fonétiques regulares y sistemátiques,Cecil H. Brown, David Beck, Grzegorz Kondrak, James K. Watters & Søren Wichmann lo cual ye indicativu d'un parentescu xenuinu. Les estimaciones numbériques procedentes del proyeutu comparanza sistemática ASJP, amuesen que la similaridad léxica ente totonaco y mixezoque ye similar a la esistente ente llingües indoueropeas pertenecientes a distintes cañes, polo que l'antigüedá de la familia podría ser similar a la de les llingües indoeuropees, unos 70 sieglos.Søren Wichmann, 2008, Annexes

Fonoloxía Pal proto-totozoqueano reconstruyóse provisionalmente el sistema de consonantes simples y les vocales. Les consonantes asemeyar al sistema reconstruyíu pal proto-totonaco ente que'l sistema vocálicu nun difier grandemente del proto-mixezoque, col que la principal diferencia son les vocales glotalizadas del totonaco. Amás propúnxose un a serie paralela de vocales laringalizadas que nun paecen haber dexáu traces en proto-mixezoqueano. L'inventariu de vocales reconstruyíu pal proto-totozoqueano (pTZ) inclúi siete timbres distintos, que pueden apaecer com vocales llargues, laringalizadas y llargues laringalizadas:

|- align="center" ! rowspan="2"| ! colspan="2" | Anteriores ! colspan="2" | Centrales ! colspan="2" | Posteriores |- align="center" ! laring.|| normal || laring. ! normal || laring.|| normal |- align="center" ! Zarraes | style="font-size:larger;" |*i' ( ḭ ) | style="font-size:larger;" |*i | style="font-size:larger;" |*i' ( ḭ ) | style="font-size:larger;" |*i | style="font-size:larger;" |*o' ( ṵ ) | style="font-size:larger;" |*o |- align="center" ! Medies | style="font-size:larger;" |*y' | style="font-size:larger;" |*y | style="font-size:larger;" |*ə' | style="font-size:larger;" |*ə | style="font-size:larger;" |*o' | style="font-size:larger;" |*o |- align="center" ! Abiertes

| style="font-size:larger;" |*a' ( a̰ ) | style="font-size:larger;" |*a | style="font-size:larger;" |*ɔ' | style="font-size:larger;" |*ɔ |} Estes vocales amenorgar a un sistema de tres timbres en proto-totonaco (calteniéndose la cantidá vocálica y la glotalización), ente que pal proto-mixezoqueano (pMZ) la evolución sería distinta y perderíase la glotalización y neutralizaríense les oposiciones **ɨ~**ə y **ɔ~**o. {|class="IPA wikitable" |-align=center !pTZ!!pT!!pMZ |-align=center |**i||*i||*i |-align=center |**ɨ||*i||*ə |-align=center |**o||*o||*o |-align=center |**y||*i||*y |-align=center |**ə||*a||*ə |-align=center |**a||*a||*a |-align=center |**ɔ||*a||*o

L'inventariu consonánticu del proto-totozoqueano nun ye idénticu nin al proto-totonaco nin al proto-zoqueano, anque'l primeru paez daqué más conservador:

! colspan="2" rowspan="2" |   ! rowspan="2" | Llabial ! colspan="2" | Alveolar ! rowspan="2" | Palatal ! rowspan="2" | Velar ! rowspan="2" | Uvular ! rowspan="2" | Glotal |- align=center ! central ! llateral |- align=center ! rowspan="2"| Oclusives ! simple | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" |

| style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | |- align=center ! palat. | | style="font-size:larger;" |

| style="font-size:larger;" |

|- align=center ! colspan="2" | Africaes

| style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | ||  ||  ||  |- align=center ! colspan="2" | Fricatives

| style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" |

|style="font-size:larger;" | |- align=center ! colspan="2" | Aproximante | style="font-size:larger;" | | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | ||   ||  ||  |- align=center ! rowspan="2"| Nasales ! simple | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | ||   ||   ||   ||   ||   |- align=center ! palat. | | style="font-size:larger;" | ||   ||  ||  ||  ||   |} Los signos procenden del alfabetu fonéticu americanista y son los equivalentes del AFI . Les correspondencies atopaes son:

pTZpTpMZ**p*p*p**t*t*t**ty*č*t**ky*k*k**k*q*k**q*q*ʔ**ʔ*∅*ʔ | pTZpTpMZ**m*m*m**n*n*n**ny*l*n**¢*¢*¢**s*s*s**č*č*¢**š*š*s | pTZpTpMZ**x*x*h**h*∅, #*h*h**w*w*w**y*t*y**l*l*y**ƛ*ƛ*y**ɬ*ɬ*y

Dos de los fonemes del proto-totozoqueanos son más dudosos, yá que apaecen namái nun puñáu de cogandos tratar de los fonemes anque la velar palatalizada ta sólidamente atestiguada (anque'l so valor fonéticu podría diferir llixeramente del reconstruyíu). El proto-mixezoqueano carauterizar por una périda de les consonantes llaterales y de les guturales (dosales posteriores), y amás una neutralización de la distinción ente alveolares y palato-alveolares. El proto-totonaco per otra parte presenta delles elisiones como les qu'afecten a

Comparanza léxica La siguiente llista reproduz dalgunos de los cognaos propuestos ente'l proto-mixezoque y el proto-totonaco: {|class="sortable wikitable" |-align=center ! GLOSA !! PROTO-TOTONACO !! PROTO-MIXEZOQUE !! PROTO-TOTOZOQUE |-align=center | 'esti' || *(i)š-la' || *yəʔ || **ləʔ |-align=center | 'ximelgar' || *lik(š)- || *yəʔk || **lɨʔky |-align=center | 'zucar' || *squ'li' || *koʔy || **sko'ʔl |-align=center | 'caricotes' || *hal(á'n)'caricotes' || *huʔy(i)'carbón' || **Haiʔl~**Huʔl |-align=center | 'grande' || *ƛank-'grande, más' || *ye:ʔk'crecer' || **ƛahʔnk~**ƛehʔnk |-align=center | 'tarmu, planta' || *ma'ƛ'bambú' || *məhy'campera alta' || **məƛ |-align=center | || *ƛax'ganar' || *yoh'deber, pagar' || **ƛɔx |-align=center | 'tierra' (?) || *pu:ƛ'folla' || *poʔyo'arena' || **po:ʔƛ |-align=center | 'maurecer' || *ča: || *¢a:mʔ || **ča:m |} La comparanza léxica de los numberales del proto-totonaco-tepehua y el proto-mixezoqueano amuesa delles similaridades adiconales:Numerals in Mesoamerican languages (Rosenfelder's Metaverse) {| |- style="background:#efefef;" ! GLOSA ! proto-mixe-zoque ! proto-totonaco-tepehua |- align="center" | 1 || *tu(m)- || *-tum |- align="center" | 2 || *wis- || *-tʔu- |- align="center" | 3 || *tuku- || *-tʔútu(n) |- align="center" | 4 || *mak.tas- || *-táati |- align="center" | 5 || *moʔos- || *-ki¢is |- align="center" | 6 || *tuhtu- || *-čaašan |- align="center" | 7 || *wis.tuhtu- || *-tuhún |- align="center" | 8 || *tuku.tuhtu- || *-¢ayán |- align="center" | 9 || *mak.tas.tuhtu- || *-naháa¢a |- align="center" | 10|| *mahk- || *-káawi

Ver tamién Hipótesis macro-maya

Bibliografía Brown, Cecil H., David Beck, Grzegorz Kondrak, James K. Watters y Søren Wichmann (en prensa): "Totozoquean", International Journal of American Linguistics. Brown, Cecil H., David Beck, Grzegorz Kondrak, James K. Watters y Søren Wichmann: "Linking proto-Totonacan and proto-Mixe-Zoquean" Wichmann, Søren (2008): "Neolithic Linguistics", 2008.

Referencies

Enllaces esternos