Citrus × aurantium, el naranxal amargosa, ye un árbol cítricu de la familia de les Rutácees. Ye un híbridu ente Citrus maxima y Citrus reticulata."Plant Profile for Citrus ×aurantium L. (pro sp.), http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CIAU8 Munches variedaes de naranxa amargosa usar pola so aceite esencial, para arume y saborizante, o como melecinal. Conózse-y tamién colos nomes de naranxa agria, naranxa bigarade, naranxa andaluza, naranxa de Sevilla, naranxa caxera y naranxa cachorreña. Utilizar como portainjerto d'otres especies cítriques. thumb|240px|Fueyes thumb|240px|Azahar thumb|240px|Frutu thumb|240px|Xamasca con flor y frutu
Descripción Ye un árbol perennifoliu qu'algama un altor de 7-8 m, escayos axilares y agudes. Fueyes de 50-115 x 30-55 mm, elíptiques, color verde escuru brillante y golioses, con peciolu aláu, ales obovaes. Flores bisexuales, en visos axilares, blanques y bien fragantes (azahar).Naranxal agria Infojardín Pétalos carnosos y glandulares. Estambres 20-24. Frutu globosu, de 7 x 7,5 cm, apandaos na base y el ápiz; Pulgu cuando ta madura, glandular y aspra. Exa bueca. Magaya amargosu-aceda.
Variedaes Citrus aurantium subsp. amara ye un árbol perenne espinosu del sureste de Vietnam, llargamente cultiváu. Ye bien usáu como portainjerto d'otres especies de Citrus. El so frutu usar pa la ellaboración de mermelaes, llicores Triple sec y Curaçao. D'estes naranxes, tamién se llogra por estracción aceite esencial, para aceite neroli. De les sos flores y por destilación llógrase agua d'azahar un hidrosol. Naranxal de Sevilla (o bigarade), de la rexón mediterránea. Bien apreciada para mermelada, pol so altu conteníu en pectina, dando meyor calidá y cantidá. Tamién en compotes, pa saborizar con esti llicor el Canard à l'orange (coríu en mueyu de naranxa). Bergamota, C. aurantium subsp. bergamia cultivada n'Italia pa producir l'aceite de bergamota, componente de munches marques d'arume y de té. C. aurantium var. myrtifolia. Llamáu naranxal moruna n'España y chinotto, n'Italia. Ye nativu de China. Daidai, C. aurantium var. daidai, usáu en medicina tradicional china y na celebración del Añu nuevu xaponés.
Usu como portainjerto Citrus × aurantium ye unu de los portainjertos utilizaos pa especies cítriques de valor comercial. Ye resistente a caliar, a condiciones d'afuega radical y a xelaes. Tamién tien una resistencia media a condiciones de salín nel suelu y a seca, esto postreru pol so sistema radical fondu y medianamente ramificáu. Tocantes a les enfermedaes, la naranxal amargosa ye tolerante a Phytophtora sp. y a Armillaria mellea, pero susceptible al nematode Tylenchulus semipenetrans. Ye amás tolerante a exocortis, al virus de la psoriasis de los cítricos y al viroide de la cachexia-xiloporosis de los cítricos, pero susceptible al virus de la murnia de los cítricos.
El tamañu de la fruta de cultivar inxertaos sobre naranxal amargosa ye daqué menor que sobre llimoneru rugoso (Citrus × jambhiri), pero mayor que sobre mandarino Cleopatra (Citrus × reshni). Tanto los sólidos solubles como l'acidez titulable del zusmiu de los frutos llograos sobre pie de naranxal amargosa son elevaos. Esta carauterística, xunto cola so tolerancia moderada a Phytophtora, fixo de la naranxal amargosa'l portainjerto preferíu en países tropicales onde'l virus de la murnia de los cítricos nun ye un factor limitante.
Suplementos dietarios L'extracto de naranxa amargosa (y el so zusmiu) usar en suplementu dietario, como ayuda para control de la obesidá y como un supresor del mambís, anque ensin control profesional pue ser desaxeradamente peligrosu. La naranxa amargosa contién sinefrina más conocida como fenilefrina, un fármacu similar a la efedrina, pero qu'actúa solo como estimulante adrenérgico (alfa) con un posible riesgu de topete isquémicu ya hipertensión. Tamién se suel utilizar con fines terapéuticos la fenilefrina en anticatarrales como vasoconstrictor pal control de les secreciones nasales.
L'aceite esencial de les flores ye tranquilizante, hipnóticu nidiu, espasmolílico. L'aceite esencial del pericarpiu tien efeutu antiespasmódico, llixeramente sedante ya hipnóticu; los flavonoides confiéren-y propiedaes como vitamínicu P (aumenta'l tonu de les parés venoses, amenorga la permeabilidá y aumenta la resistencia capilar. Los principios amargosos actúen como tónicu, aperitivo, eupépticu y colagogo. La pectina ye la parte blanca ente'l pulgu y la fruta. Confier-y propiedaes demulcentes y hipocolesterolemiantes. La corteza de naranxa amargosa, pol so carauterísticu golor y sabor (amargu-arumosu), constitúi unu de los meyores correutores organolépticos, p'amazcarar los golores y sabores desagradables d'otres drogues.
Pericarpiu: inapetencia, dispepsias hiposecretoras, tiemblos gastrointestinales, disquinesias hepatobiliares, colecistitis, fories, síndrome del intestín irritable. Varices, flebitis, hemorroides, fraxilidá capilar, edemes, fories, hiperlipemias.
Flores, fueyes: ansiedá, velea, distonías neurovegetativas, tos nerviosa.
Taxonomía Citrus aurantium describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 2: 782–783. 1753. Sinonimia Aurantium × acre Mill. Aurantium × bigarella Poit. & Turpin Aurantium × corniculatum Poit. & Turpin Aurantium × coronatum Poit. & Turpin Aurantium × humile Mill. Aurantium × myrtifolium Descourt. Aurantium × orientale Mill. Aurantium × montés Pritz. Aurantium × sinense (L.) Mill. Aurantium × variegatum Barb.Rodr. Citrus × amara Link Citrus × aurata Risso Citrus × benikoji Yu.Tanaka Citrus × bigaradia Loisel. Citrus × bigaradia var. cyathifera Risso & Poit. Citrus × calot Lag. Citrus × canaliculata Yu.Tanaka Citrus × changshan-huyou Y.B.Chang Citrus × communis Poit. & Turpin Citrus decumana var. paradisi (Macfad.) H.H.A.Nicholls Citrus × dulcimedulla Pritz. Citrus × dulcis Pers. Citrus × florida Salisb. Citrus × funadoko Yu.Tanaka Citrus × fusca Lour. Citrus × glaberrima Yu.Tanaka Citrus gracilis var. dulcis Yu.Tanaka Citrus grandis f. Benikawa Yu.Tanaka Citrus grandis var. glaberrima (Tanaka) Karaya Citrus grandis var. kotokan (Hayata) Karaya Citrus grandis var. natsudaidai (Tanaka) Karaya Citrus grandis var. sulcata (Takah.) Karaya Citrus grandis var. tengu (Tanaka) Karaya Citrus humilis (Mill.) Poir. Citrus hystrix H. Perrier Citrus × Entemedia Yu.Tanaka Citrus × iwaikan Yu.Tanaka Citrus × iyo Yu.Tanaka Citrus × karna Raf. Citrus × keraji Yu.Tanaka Citrus × kotokan Hayata Citrus × leiocarpa var. tumida Yu.Tanaka Citrus maxima var. uvacarpa Merr. Citrus medica f. tamurana (Tanaka) M.Hiroe Citrus × medioglobosa Yu.Tanaka Citrus × mitsuharu Yu.Tanaka Citrus × myrtifolia (Ker Gawl.) Raf. Citrus × natsudaidai Hayata Citrus × nobilis Lour. Citrus × nobilis var. genshokan Hayata Citrus × nobilis var. rubrifrons Yu.Tanaka Citrus × nobilis var. subcompressa Yu.Tanaka Citrus × nobilis f. tumida (Tanaka) M.Hiroe Citrus × omikanto Yu.Tanaka Citrus × papillaris Blanco Citrus × paradisi Macfad. Citrus × pseudogulgul Shirai Citrus × reshni (Engl.) Yu.Tanaka Citrus × rokugatsu Yu.Tanaka Citrus × rumphii Risso Citrus sabon f. banyu Hayata Citrus sabon f. hakunikuyu Hayata Citrus sabon f. jiyu Hayata Citrus sabon f. mitsuyu Hayata Citrus sabon f. sekitoyu Hayata Citrus sabon f. soyu Hayata Citrus × sinensis subsp. crassa (Risso) D.Rivera & al. Citrus × sinensis subsp. fetifera (Risso) D.Rivera & al. Citrus × sinensis subsp. hierochuntica (Risso) D.Rivera & al. Citrus × sinensis subsp. lusitanica (Risso) D.Rivera & al. Citrus × sinograndis Yu.Tanaka Citrus × subcompressa (Tanaka) Yu.Tanaka Citrus × sulcata Yu.Tanaka Citrus × taiwanica Yu.Tanaka & Shimada Citrus × tangelo J.W.Ingram & H.E.Moore Citrus tankan f. koshotankan Hayata Citrus × tengu Yu.Tanaka Citrus × tusa-asahi Yu.Tanaka Citrus × truncata Yu.Tanaka Citrus × vulgaris Risso Citrus × yatsushiro Yu.Tanaka Citrus × yuge-hyokan Yu.Tanaka en PlantList
Ver tamién Terminoloxía descriptiva de les plantes Cronoloxía de la botánica Historia de la botánica Carauterístiques de les rutácees Virus de la murnia
Referencies
Bibliografía Molina Rosito, A. 1975. Enumeración de las plantas de Honduras. Ceiba 19(1): 1–118. Nasir, E. & S. I. Ali (eds). 1980-2005. Fl. Pakistan Univ. of Karachi, Karachi. Pérez, A., M. Sousa Sánchez, A. M. Hanan-Alipi, F. Chiang Cabrera & P. Tenorio L. 2005. Vexetación terrestre. 65–110. In Biodivers. Tabasco. CONABIO-UNAM, Méxicu. Perrier de la Bathie, H. 1950. Rutacees. Fl. Madagasc. 104: 1–85. Schatz, G. Y., S. Andriambololonera, Andrianarivelo, M. W. Callmander, Faranirina, P. P. Lowry, P. B. Phillipson, Rabarimanarivo, J. I. Raharilala, Rajaonary, Rakotonirina, R. H. Ramananjanahary, B. Ramandimbisoa, A. Randrianasolo, N Ravololomanana, Z. S. Rogers, C. M. Taylor & G. A. Wahlert. 2011. Catalogue of the Vascular Plants of Madagascar. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 0(0): 0–0. Schulenberg, T. S. & K. Awbrey. 1997. A rapid assessment of the humid forests of South Central Chusquisaca, Bolivia. RAP Working Papers 8: 1–84. Serrano, M. & J. Terán. 1998 . Identific. Esp. Veg. Chuquisaca 1–129. PLAFOR, Intercooperación, Fundación Ceibo, Sucre. Small, J. K. 1933. Man. S.E. Fl. i–xxii, 1–1554. Published by the Author, New York. Sousa Sánchez, M. & E. F. Cabrera Cano. 1983. Flora de Quintana Roo. Llistaos Floríst. Méxicu 2: 1–100.
Enllaces esternos
Medicaciones, suplementos y drogues ilícites qu'aumenten la presión sanguínea
aurantium Citrus aurantium|Citrus x aurantium Categoría:Híbridos vexetales Categoría:Plantes melecinales Categoría:Aceite esencial Categoría:TBSpecies