Roma ye la capital de la República Italiana, amás de la so ciudá más poblada con 2.863.322 habitantes (según ISTAT/31.12.2013) que, amecíos a los del so área metropolitana de 1.285,306 km², elévense a 4.321.244. Roma ta allugada na fastera central y occidental de la península Itálica, en dambes orielles del ríu Tíber y a unos 20 km de la so boca nel mar Tirrenu. Na fastera oeste de la ciudá alcuéntrase'l llugar de la Ciudá del Vaticanu, un estáu independiente y soberanu qu'abelluga la Santa Sede papal.
La ciudá aprució a mediaos del sieglu VIII e.C.. y orixinó la República y l'Imperiu romanu. Dende'l sieglu IV de la dómina cristiana tornóse la sede del Papáu. Tres el repliegue del dominiu de Bizanciu nel sieglu VII, foi centru de los Estaos Pontificios hasta la so anexón en 1870 per parte del Reinu d'Italia.
La so importancia histórica ye enorme. Ye considerada ún de los bierzos de la Civilización Occidental y el centru espiritual del catolicismu. El so centru históricu, onde se remesturen buelgues de cuasi tres milenios, foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO, y acueye cada añu a millones de visitantes, atrayíos poles ruines del so antiguu esplendor y les sos incalculables obres d'arte.
Toponimia
La pallabra ye d'orixe llatín, llingua perteneciente al tueru llingüísticu indoeuropéu. Xeneralmente cúidase que la pallabra "Roma" vien de "Rómulu", el primer rei de la ciudá, anque tamién s'asemeye al del so hermanu, "Remu", asesináu por aquel cuando fundó la villa.
Evidentemente'l nome de Rómulu ye posterior al de Roma, fechu, seique, pa esplicar el nome de la ciudá. Asina y too, esti mitu podría tener dalgún sustentu históricu, siendo Rómulu un personaxe que meció los pueblos que formaron Roma nel so pasáu más llonxanu. Sicasí, seique, l'orixe del nome de Roma taría más bien venceyáu col antiguu nome del ríu Tíber.
Pero hai otres hipótesis: autores griegos antiguos mienten a una tal Róma, epónima de la ciudá, fía d'Ascaniu y nieta d'Enees o bien d'Evandru. Estudios recientes abulten da-y a la pallabra'l significáu de "ríu"; Roma nesti casu significaría "el pueblu sobre'l ríu", ye dicir, sobre'l Tíber. Roma ye tamién llamada la "Urbe", y esti nome (qu'en llatín significaría "ciudá") vien d'urvus, la ranura curtiada por un aráu; nesti casu, l'usáu por Rómulu.
Xeografía
Allugamientu
Roma alcuéntrase na rexón central d'Italia, na rexón del Laciu y cerca de la boca del ríu Tíber. El nucleu central de la ciudá alcuéntrase a 24 km del mar Tirrenu. L'altitú de Roma ye de 13 msnm (na Piazza del Popolo) no más baxo hasta los 120 msnm nel monte Mario. La "comuna de Roma" tien 1.285 km². Les sos coordenaes son 41º54'N y 12º30'E.
Clima
Roma tien un típicu clima mediterraneu que caracteriza a les costes d'Italia. El clima ye confortable d'abril a xunu y de mediaos de setiembre a ochobre, onde ta la "ottobrata" (puede traducise como "el guapu día d'ochobre) conocíu por díes soleyeros y calecíos. N'agostu, la temperatura permediu ye de 24,5 °C, tradicionalmente munchos negocios romanos zarren n'agostu, pero non toos marchen de la ciudá ya que nesi tiempu de branu ye cuando lleguen más turistes. L'iviernu ye en xeneral fríu y la temperatura permediu del mes de xineru ye de 8,5 graos centígrados.
Historia
Entamu
Enantes de la fundación de la ciudá, y tamién en forma contemporánea a ello, Italia taba habitada por estremaos pueblos: los llatinos, qu'ocupaben el llanu ente'l ríu Tíber y los cuetos Albanos; el Tíber separtaba a los umbros al sur y los etruscos al norte, al este y sureste del Laciu alcontrábase la cordal Apenina que sería'l dominiu de pastores nómades emparentaos ente sí: los sabinos, samnitas, marsos, volscos, campanos en Nápoles, ausones y oscos. Tovía más al sur, los lucanos y bruttios.
L'orixe de los pueblos que a la so vez aniciaron Roma, puédese restolar per aciu de la llingüística, que clasifica les llingües indoeuropees y les d'otru orixe. Ente les primeres alcuéntrase'l llatín, el vénetu, etc. Comprobóse que les llingües europees y asiátiques teníen un ciertu parentescu, y túvose l'enfotu per munchu tiempu, de que'l parentescu delataba un aniciu étnicu común, la esistencia d'un pueblu indoeuropéu y d'un bierzu común de la so civilización. Cuntábase que la unidá orixinal d'esti pueblu esperimentó una dislocación y que los grupos integrantes separtáronse del conxuntu, llevando na so emigración el dialeutu faláu na so patria. Pero esta teoría ta refugada. Les diverxencies y interferencies descúbrense n'Italia siempres, por mui remotu que sía l'aniciu de los pueblos portadores del indoeuropéu; ye dicir, al traviés d'una sele evolución étnica y cultural, na edá neolítica (4800-180). Seique, según P. Bosch, los movimientos converxeron de magar, al menos, dos centros: la rexón del ríu Danubiu nel centru d'Europa y la rexón del norte d'Asia menor y parte d'El Cáucasu. Aproximadamente entós, según los llingüistes y los arqueólogos, el llatín (inxeríu tamién por pueblos provenientes de la fastera del Danubiu) fadría la so apaición n'Italia. Cada vegada ye mayor la resistencia frente a la hipótesis d'una Italia pre y protohistórica qu'acoyería nel so territoriu a masivos grupos étnicos cola so orixinal unidá, caltenida a lo llargo de la emigración. Más bien enfótase sobre les condiciones d'infiltración, dispersión y cruzamientu en que se realizaría la intervención d'elementos foriatos.
Aniciu de la ciudá
Roma entamó la so historia como una aldea más ente les otres munches de pastores y llabriegos que se repartíen los cuetos ya pequeños valles de la fastera.
Los primeros habitantes foron seique una remestura de xentes d'estremada procedencia que vivíen al marxe del desenvolvimientu económicu y cultural de los sos bayurosos vecinos, ye dicir, los etruscos del norte y los sabinos y los llatinos al sur.
Los arqueólogos descubrieron les buelgues d'un primitivu pobláu correspondiente al sieglu VIII e.C.. nel Palatín, colos enterramientos a los pies. De magar el nucleu orixinal, la población debió dir espardiéndose peles lladeres de los montes averaos y, un sieglu dempués, pel valle qu'había ente ellos.
Si se creye a Liviu, yá entós Roma yera dalgo mui especial, pues los sos míticos fundadores teníen dalgo de divino, pero'l propiu escritor tamién confiesa que-y paez llóxico que los pueblos arrodien el so aniciu con lleendes y trangayaes.
L'aniciu remotu de la ciudá de Roma piérdese na lleenda, siendo escurque anteriores al añu 753 e.C.. en que ulteriormente les autoridaes romanes fecharon el so aniciu. Igualmiente, siendo improbable que la so fundación remaneciere d'una aición esplícita y deliberada, les tradiciones romanes posteriores adornaron el so surdimientu con estremaes lleendes, recoyíes especialmente pol historiador romanu Titu Liviu, que venceyen l'aniciu de Roma a un llinaxe de dioses y héroes. La mayoría terciábase a atalantar que nún de los fuertes alderiques manteníos polos dos hermanos, Rómulu mató a Remu nun accesu d'ira y, arrepintiéndose nel intre, decidió llamar a la ciudá Roma. Según la tradición, Roma fundóse'l día 11 enantes de les calendes de mayu, sería'l 21 d'abril de 753 e.C.., correspondiente al añu terceru de la sesta Olimpiada.
A la fin, Rómulu anició abellugos nel monte Capitolín pa esclavos y criminales afuyíos y llevó a cabu la prindada de les sabines, muyeres d'otra tribu qu'aniaba les orielles del Tíber; esta prindada foi col envís de que los homes que se-y amecieran tuvieren les sos esposes. Dempués de dalgunes batalles ente ellos, les sabines declaráronlu el so rei. Rómulu sería'l primer rei de Roma y diz la lleenda que foi lleváu a los cielos pol so pa Marte, siendo alabanciáu como dios col nome de Quirín.
Darréu preséntense dos versiones de la lleenda, con más menos abalumbu y detalles:
"1ª versión": Al entamu un fíu del héroe troyanu Enees (fíu de Venus, la diosa de l'atraición y d'Anquises, un pastor), Ascaniu, fundó sobre la oriella drecha del ríu Tíber la ciudá d'Alba Longa, ciudá llatina sobre la que reinaron los sos numberosos descendientes, hasta llegar a Numitor y so hermanu Amuliu. Esti postreru destronó a Numitor; y, pa evitar que tuviera descendencia que pudiera disputa-y el tronu, condergó a la so fía Rea Silvia a asitiar virxe como vestal, sacerdotesa de la diosa Vesta.
Sicasí, Marte, el dios de la guerra, anició en Rea Silvia a los ximielgos Rómulu y Remu. Poro, al nacer los ximielgos, foron echaos al Tíber dientro d'una goxa, la cual apilancó na fastera de los siete monets asitiaos cerca de la boca nel Mar. Foron recoyíos por una lloba llamada Luperca que s'averó a beber, y que los amamantó nel so abellugu del Monte Palatín, hasta que foron afayaos y rescataos por un pastor criándolos la so muyer. Cuando foron mayores, los ximielgos restituyeron a Numitor nel tronu d'Alba Longa y decicidieron fundar, como colonia d'Alba Longa, una ciudá na ribera drecha del Tíber, onde foran amamantaos pola lloba y ser los sos reis.
Cerca de la boca del Tíber taben los siete montes: Capitolín, Quirinal, Viminal, Aventín, Palatín, Esquilín y Celiu. Rómulu y Remu aldericaron sobre'l llugar onde fundar la ciudá; y desenguedeyaron la miente consultando l'esñalar de les aves, a la usanza etrusca. Mientres sobre'l Palatín Rómulu acolumbró doce utres esñalando, el so hermanu n'otru de los montes solo vio seyes. Entós, Rómulu, con un aráu trazó un recuadru no alto del monte Palatín, llendando la nueva ciudá, y xuró que mataría a quien lu trespasara. Despecháu, el so hermanu Remu nun obedeció y cruzó despectivamente la llinia, ante lo que'l so hermanu-y dio muerte, quedando entós como l'únicu y primer rei de Roma. Según la versión de la historia oficial de Roma antigua, eso asocediera nel añu 753 e.C.. Como datu interesante, dizse que la lloba (lupa) qu'amamantó a los hermanos Rómulu y Remu foi en verdá la so madre adoptiva humana. El términu lupa tamién yera usáu, en sentíu despectivu, pa señalar a les prostitutes de la dómina.
"2ª versión": Munchos años dempués de la desapaición d'Enees, reinaba nel tronu d'Alba Longa Numitor, que tenía dellos fíos. Amuliu, hermanu de Numitor, decidió derrocalu, y pa que los sos sobrinos nun reclamaren el tronu resolvió eliminalos a toos, menos a la única fía, Rea Silvia. A ella enzarróla nel templu de les vestales dedicáu a la diosa Vesta pa que se consagrara como sacerdotesa. Les sacerdoteses debíen ser castes y pures y la que nun cumplía con esti preceptu corría'l riesgu de ser enterrada viva. Un día en que Rea Silvia taba descansando xunto a una fonte de la viesca sagrada, pasó'l dios Marte que, al vela tan galana, namoróse perdidamente y la dexó encinta. Meses dempués nacieron dos ximielgos: Rómulu y Remu.
Cuando Amuliu se decató, mandó echar a Rea Silvia al ríu Tíber y a los dos ximielgos allugáronlos nuna goxa y dexaron que la corriente los llevara lloñe. El dios Tibernu, que vio lo qu'asocedía, tuvo piedá de Rea Silvia, salvóla y casóse con ella y dio-y la inmortalidá. La goxa colos dos pequeños ximielgos deslizóse sobre'l ríu y, como esti taba mui medráu, per aciu d'una inundación, en llugar de llegar al mar, quedó allancada na oriella.
Nesi llugar vivía una lloba qu'al ver a los pequeños llorando de fame, los amamantó. Los neños medraron xunto a la lloba sanos y fuertes, pero'l so pa, el dios Marte, ceo caletrió que los ximielgos necesitaben el calor humanu pa desendolcase y esfotólos al cuidu d'un pastor de nome Fáustulu y de la so esposa Laurencia. Ellos quedaron encantaos, darréu que nun teníen fíos y diéron-yos por nome Rómulu y Remu.